समग्र डिजिटल भुक्तानीको विस्तार अझ ठूलो छ। मार्चको मध्यदेखि अप्रिलको मध्य २०२६ सम्म नेपालमा क्यूआरमार्फत ५ करोड ४६ लाखभन्दा बढी कारोबार भएका थिए, जसको कुल मूल्य करिब १५३ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ थियो।
क्यूआर भुक्तानी अनलाइन किनमेल मात्र होइन। ग्राहकले भौतिक पसल, रेस्टुरेन्ट, बजारलगायत ठाउँमा पनि क्यूआर प्रयोग गर्न सक्छ। तर यसले नेपालमा परम्परागत नगद-आधारित किनमेलको शैली कति छिटो बदलिरहेको छ भन्ने देखाउँछ।
साना पसलेका लागि यो चुनौती पनि हो र अवसर पनि।
पहिले किराना पसलले मुख्य रूपमा स्थान, व्यक्तिगत सम्बन्ध, सामानको उपलब्धता र उधारोका आधारमा ग्राहक बनाउँथे। अहिले ग्राहकले मूल्य तुलना गर्न सक्छन्, अनलाइन सामान खोज्न सक्छन्, डिजिटल भुक्तानी गर्न सक्छन् र घरमै सामान पाउने अपेक्षा गर्न सक्छन्।
तर यही प्रविधिले साना पसललाई टिक्न पनि सहयोग गर्न सक्छ।
कोभिड-१९ महामारीको समयमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय पूँजी विकास कोष (UNCDF) ले स्थानीय किराना पसललाई डिजिटल बजारसँग जोड्ने एउटा मोडलमा काम गरेको थियो। यसमार्फत ग्राहकले दैनिक आवश्यक वस्तु अनलाइन अर्डर गर्दा स्थानीय किराना पसलले आपूर्ति गर्न सक्थे। ललितपुरको सीता स्टोर त्यसमा सहभागी एउटा पसल थियो। उक्त पसल १२ वर्षदेखि सञ्चालनमा रहेको र परिवारको कुल आम्दानीको ६० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा त्यसैबाट आउने बताइएको थियो। डिजिटल प्लेटफर्मले भौतिक व्यापार प्रभावित भएको समयमा पसललाई ग्राहकसँग जोडिराख्न सहयोग गरेको थियो।
त्यसपछि साना खुद्रा व्यवसायलाई डिजिटल आपूर्ति प्रणालीमा जोड्ने प्रयास पनि भएका छन्। नेपालमा सञ्चालनमा रहेको पासाले आफूलाई किराना पसलका लागि डिजिटल बीटूबी बजारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ, जसबाट खुद्रा पसलेले मोबाइलमार्फत थोक मूल्यमा सामान अर्डर गर्न सक्छन् र ठूलो स्टक राख्नुपर्ने आवश्यकता घटाउन सक्छन्।
यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ—प्रविधिले परम्परागत पसललाई अनिवार्य रूपमा विस्थापित गर्नुपर्छ भन्ने छैन। यसले पसल सञ्चालन गर्ने तरिका बदल्न पनि सक्छ।
तर साना पसलका लागि तत्कालको ठूलो चुनौती अर्थशास्त्र पनि हो।
राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको २०२२ को वितरण व्यापार सर्वेक्षणअनुसार खुद्रा व्यापार प्रतिष्ठानको औसत सञ्चालन खर्च २ लाख १९ हजार २४० रुपैयाँ थियो। खुद्रा व्यापारमा औसत व्यापारिक मार्जिन १८.२८ प्रतिशत थियो।
यी तथ्यांकले पसलमा ग्राहक आइरहे पनि नाफा ठूलो नहुन सक्ने कारण देखाउँछन्। पसलेले बिक्रीबाट प्राप्त मार्जिनबाट घरभाडा, बिजुली, ढुवानी, श्रम, स्टकमा हुने क्षति तथा अन्य सञ्चालन खर्च धान्नुपर्छ। बिक्री घट्यो वा ग्राहकले ठूलो परिमाणको सामान सुपरमार्केटबाट किन्न थाले भने सानो पसल सञ्चालन गर्न कठिन हुन सक्छ।
सर्वेक्षणले थोक तथा खुद्रा व्यापार क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिमध्ये करिब पाँच भागको एक भाग मात्र पारिश्रमिक पाउने कर्मचारी रहेको पनि देखाएको थियो। पारिश्रमिक पाउने कर्मचारीको औसत वार्षिक तलब तथा ज्याला २ लाख ८ हजार ४९४ रुपैयाँ अर्थात् मासिक करिब १७ हजार ३७४ रुपैयाँ थियो।
यसले नेपालको परम्परागत खुद्रा व्यापारको अर्को विशेषता देखाउँछ—धेरै पसलमा पसले स्वयं र परिवारका सदस्यको श्रममा व्यवसाय निर्भर हुन्छ।
त्यसैले अर्को पुस्ताले पसल सम्हाल्छ कि सम्हाल्दैन भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
आमाबुबाले चलाएको पुरानो पसलले परिवार पाल्न पर्याप्त आम्दानी दिइरहेको हुन सक्छ। तर छोराछोरीले त्यही पसलमा लामो समय बसेर समान आम्दानी लिनुभन्दा शिक्षा, वैदेशिक रोजगारी वा अन्य पेशा रोज्न सक्छन्। त्यस अवस्थामा सुपरमार्केटले सीधा प्रतिस्पर्धा नगरे पनि एउटा पुरानो टोल पसल बन्द हुन सक्छ।
यही कारणले ‘परम्परागत पसल मर्दैछन्’ भनेर मात्र निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ।
नेपालमा परम्परागत किराना पसल कति बन्द भए र कति नयाँ खुले भन्ने कुरा वर्षैपिच्छे देखाउने भरपर्दो राष्ट्रिय तथ्यांक अहिले उपलब्ध छैन। राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको २०२२ को वितरण व्यापार सर्वेक्षणले नै अघिल्लो तुलनात्मक सर्वेक्षण २००८ मा भएको र त्यसपछि १४ वर्षको अन्तरमा अर्को सर्वेक्षण गरिएको उल्लेख गरेको छ।
त्यसैले किराना पसलको संख्या राष्ट्रिय रूपमा निश्चित दरमा घटिरहेको छ भनेर प्रमाणित गर्न अहिले उपलब्ध तथ्यांक पर्याप्त छैन।
तर खुद्रा व्यापारको संरचना बदलिरहेको कुरा भने स्पष्ट छ।
राष्ट्रिय आर्थिक गणना २०१८ अनुसार थोक तथा खुद्रा व्यापारले नेपालका सबै उद्योग क्षेत्रका प्रतिष्ठानमध्ये ५३.९४ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको थियो र यस क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिको हिस्सा ३०.६ प्रतिशत थियो। अर्थात् व्यापार प्रतिष्ठानको संख्याका हिसाबले यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो क्षेत्र थियो।
त्यसै समयमा संगठित सुपरमार्केट विस्तार भइरहेका छन्, ई-कमर्स कारोबार बढिरहेको छ, डिजिटल भुक्तानी व्यापक बन्दै गएको छ र उपभोक्ताको अपेक्षा पनि परिवर्तन भइरहेको छ।
यसको अर्थ परम्परागत पसल अनिवार्य रूपमा हराउँदैछ भन्ने होइन। बरु बजार विभिन्न भागमा विभाजित हुँदैछ।
मासिक ठूलो किराना किनमेलका लागि सुपरमार्केट रोजिन सक्छ। कपडा, इलेक्ट्रोनिक्स वा घरायसी सामानका लागि अनलाइन बजार रोजिन सक्छ। तर दुई प्याकेट चाउचाउ, एक लिटर दूध, स्न्याक्स वा तत्काल चाहिएको घरायसी सामानका लागि ग्राहकले नजिकैको किराना पसल नै रोज्न सक्छ।
परम्परागत पसलका केही यस्ता फाइदा छन् जुन ठूला खुद्रा चेनका लागि सजिलै दोहोर्याउन कठिन हुन्छन्।
सबैभन्दा पहिले, नजिकपन। त्यसपछि व्यक्तिगत चिनजान। कतिपय ठाउँमा उधारो। पसलेले नियमित ग्राहकले कुन ब्रान्ड किन्छ भन्ने सम्झिन सक्छ, परिवारको आवश्यकता बुझ्न सक्छ वा पछि पैसा तिर्ने सुविधा दिन सक्छ। थोरै मात्रामा सामान किन्नुपर्ने टोलबासीका लागि यस्तो सम्बन्ध अझै महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
ग्रामीण तथा कम जनघनत्व भएका क्षेत्रमा परम्परागत पसलको भूमिका अझ बलियो हुन सक्छ। अनलाइन व्यापारका लागि इन्टरनेट, डेलिभरी तथा लजिस्टिक्स आवश्यक हुन्छ भने ठूलो सुपरमार्केटका लागि पर्याप्त ग्राहक र क्रयशक्ति चाहिन्छ। अमेरिकी वाणिज्य विभागका अनुसार नेपालको अनलाइन व्यापार अझै काठमाडौं तथा केही सहरमा बढी केन्द्रित छ र दुर्गम क्षेत्रमा यसको पहुँच तुलनात्मक रूपमा कम छ।
त्यसैले काठमाडौं र ग्रामीण नगरपालिकामा परम्परागत पसलको भविष्य एउटै नहुन सक्छ।
काठमाडौंमा सानो पसलले सुपरमार्केट, कन्भिनियन्स स्टोर, डेलिभरी सेवा र अनलाइन विक्रेतासँग बढी प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुन सक्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा भने नजिकै उपलब्ध सबैभन्दा व्यावहारिक खुद्रा विकल्पका रूपमा किराना पसल लामो समयसम्म आवश्यक रहन सक्छ।
परम्परागत पसल आफैं पनि डिजिटल बन्दैछ।
पसलको काउन्टर छेउमा राखिएको क्यूआर कोड सामान्य परिवर्तनजस्तो देखिन सक्छ। तर यसले नेपालका साना व्यवसायको भुक्तानी प्रणालीमा ठूलो परिवर्तन प्रतिनिधित्व गर्छ। पसलेले महँगो प्वाइन्ट-अफ-सेल प्रणालीबिना डिजिटल भुक्तानी लिन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा सामान देखाउन सक्छ, मोबाइलबाट अर्डर लिन सक्छ र डेलिभरीमार्फत आफ्नो ग्राहकको दायरा बढाउन सक्छ।
त्यसैले परम्परागत नेपाली पसल हराउँदैभन्दा परिवर्तन हुन बाध्य भइरहेको भन्नु बढी सही हुन सक्छ।
खतरा पुरानो पसलको भौतिक अस्तित्वभन्दा पनि पुरानो व्यापार मोडलमा हुन सक्छ।
केवल बाटो हिँड्ने ग्राहकमा निर्भर रहने, स्टकको राम्रो व्यवस्थापन नगर्ने, नगद मात्र स्वीकार गर्ने र मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने पसललाई आधुनिक खुद्रा व्यापारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुँदै जान सक्छ। तर क्यूआर भुक्तानी, फोनबाट अर्डर, घरमै डेलिभरी, राम्रो स्टक व्यवस्थापन र प्रतिस्पर्धी स्रोतबाट सामान खरिद गर्ने पसल अझै प्रभावकारी रूपमा टिक्न सक्छ।
त्यसैले नेपालको खुद्रा बजारको भविष्य न पूर्ण रूपमा सुपरमार्केटको हुन सक्छ, न पूर्ण रूपमा परम्परागत किराना पसलको।
भविष्य त्यस्तो खुद्रा व्यवसायको हुन सक्छ जसले दुवैका बलियो पक्ष जोड्न सक्छ—छिमेकी पसलको नजिकपन, विश्वास र व्यक्तिगत सम्बन्धसँगै आधुनिक खुद्रा व्यापारको प्रविधि, वस्तुको उपलब्धता, मूल्य प्रतिस्पर्धा र सेवा।
अहिले उपलब्ध प्रमाणले नेपालका परम्परागत पसलहरू हराउँदै छन् भनेर ठोकुवा गर्न पर्याप्त आधार दिँदैन। भइरहेको परिवर्तन अझ रोचक छ। पसल बदलिँदैछ, ग्राहक बदलिँदैछ र खुद्रा व्यापारको अर्थ नै बदलिँदैछ।
हातले लेखिएको उधारोको कापी, सानो काउन्टर र परिचित पसले अझै पनि नेपालको भविष्यमा रहन सक्छन्। तर त्यही पसलमा अब क्यूआर कोड, मोबाइल अर्डर, डिजिटल स्टक प्रणाली र घरमै सामान पुर्याउने सेवा पनि हुन सक्छ।
परम्परागत नेपाली पसलको भविष्य परम्परागत नै रहनुमा होइन—नयाँ रूपमा रूपान्तरण हुन सक्नुमा हुन सक्छ।