यसको अर्थ नेपालीहरू सामान्य रूपमा मानिसभन्दा मेसिनसँग कुरा गर्न रुचाउँछन् भन्ने होइन।
तर “म ठीक छैन” भन्नेजस्तो सामान्य सुनिने वाक्य किन कहिलेकाहीँ यति कठिन हुन्छ भन्ने बुझ्न यी तथ्यहरूले मद्दत गर्छन्।
भावनात्मक समस्या कमजोरीका रूपमा बुझिने परिवारमा, आफ्नो व्यक्तिगत कुरा गोप्य राख्न कठिन हुने समुदायमा वा व्यावसायिक सहयोगमा पहुँच सीमित भएको अवस्थामा स्क्रिनअगाडि बसेर कुरा सुरु गर्नु केहीलाई सहज लाग्न सक्छ।
यो विशेषगरी युवाहरूका लागि महत्वपूर्ण विषय हो।
डिसेम्बर २०२५ मा युनिसेफ र डब्ल्यूएचओले सार्वजनिक गरेको तथ्यअनुसार नेपालका १३ देखि १९ वर्ष उमेर समूहका ५.२ प्रतिशत किशोरकिशोरीमा पहिचान गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या रहेको र ६ देखि १८ वर्षका १८.३ प्रतिशत बालबालिकाले भावनात्मक वा व्यवहारसम्बन्धी कठिनाइ रिपोर्ट गरेको उल्लेख छ। प्रभावित बालबालिका तथा युवामध्ये धेरैले पर्याप्त सहयोग नपाइरहेको र कलंक घटाउँदै सहयोग खोज्ने व्यवहारलाई सामान्य बनाउनुपर्नेमा संस्थाहरूले जोड दिएका छन्।
सुनिनु र बुझिनु एउटै कुरा होइन
यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छ।
एआई च्याटबटले तुरुन्त प्रतिक्रिया दिन सक्छ। यसले विचारलाई व्यवस्थित गर्न, भावनालाई शब्दमा राख्न वा अरू व्यक्तिलाई सोध्न लाज लाग्ने प्रश्नबारे सोच्न सहयोग गर्न सक्छ।
तर प्रतिक्रिया र सम्बन्ध एउटै कुरा होइनन्।
विश्वासिलो साथी, अभिभावक, जीवनसाथी, शिक्षक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञले जस्तो व्यक्तिको जीवनलाई एआईले बुझ्दैन। उसले अनुहारको भाव देख्दैन, आवाजको हिचकिचाहट सुन्दैन र कुराकानीबाहिर भइरहेको सबै कुरा अनिवार्य रूपमा बुझ्दैन।
र एआईको उत्तर गलत पनि हुन सक्छ।
२०२५ मा प्रकाशित च्याटबट र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अनुसन्धानको समीक्षाले सम्भावित फाइदाका प्रमाण भेटिए पनि अनुसन्धानमा पद्धतिगत कमजोरी र अझै अनुत्तरित प्रश्नहरू रहेको देखाएको थियो। जेनेरेटिभ एआईमा आधारित मानसिक स्वास्थ्य च्याटबटसम्बन्धी अर्को व्यवस्थित समीक्षाले पनि यसको सम्भावनासँगै थप सुरक्षा उपाय र विभिन्न सांस्कृतिक परिवेशमा थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको औंल्याएको थियो।
गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य संकटको अवस्थामा यो भिन्नता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
च्याटबट कुराकानी सुरु गर्ने ठाउँ हुन सक्छ। तर यसलाई व्यक्तिले पाउने एकमात्र सहयोगको माध्यम मान्नु उचित हुँदैन।
जब च्याट नै सम्बन्ध बन्न थाल्छ
अर्को प्रश्न अझ कठिन छ।
एआईलाई आफ्ना भावना व्यक्त गर्नका लागि प्रयोग गर्ने व्यक्तिले त्यसैमा भावनात्मक सम्बन्ध र निर्भरता खोज्न थाले भने के हुन्छ?
यस विषयमा पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।
एमआईटी मिडिया ल्याब र ओपनएआईका अनुसन्धानकर्ताले २०२५ मा ९८१ सहभागीलाई समेटेर चार हप्ताको नियन्त्रित अध्ययन गरेका थिए। अध्ययनले एक्लोपन, वास्तविक मानिससँगको सामाजिक सम्पर्क, एआईप्रतिको भावनात्मक निर्भरता र समस्याजन्य एआई प्रयोगजस्ता विषय हेरेको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले स्वेच्छाले च्याटबट बढी प्रयोग गर्ने सहभागीहरूमा यीमध्ये केही नकारात्मक परिणामहरू बढी देखिएको बताए। तर उनीहरूले बढी च्याटबट प्रयोगले नै ती परिणामहरू निम्त्याउँछ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने स्पष्ट गरेका थिए।
त्यो सावधानी महत्वपूर्ण छ।
एक्लो व्यक्तिले एआई बढी प्रयोग गरेको हुन सक्छ, किनकि ऊ पहिले नै एक्लो छ। त्यस अवस्थामा एक्लोपन अत्यधिक प्रयोगको परिणाम मात्र नभई त्यसको कारण पनि हुन सक्छ।
त्यसैले ठूलो प्रश्न एआईले मानिसलाई एक्लो बनाउँछ कि बनाउँदैन भन्ने मात्र होइन।
मानिसको साथ खोज्न गाह्रो हुँदा निरन्तर उपलब्ध रहने प्रविधि कहिलेकाहीँ आवश्यक मानवीय सम्बन्धको विकल्प बन्न थाल्छ कि भन्ने पनि प्रश्न हो।
मानवीय सम्बन्धमा धैर्य चाहिन्छ। त्यसमा जोखिम लिनुपर्छ। कहिलेकाहीँ गलत बुझाइ र निराशा पनि हुन्छ।
एआईले यीमध्ये धेरै असहजता हटाइदिन सक्छ।
त्यसले कुरा गर्न सजिलो बनाउन सक्छ।
तर त्यसैले कठिन मानवीय कुराकानीबाट टाढा रहन पनि सजिलो बनाउन सक्छ।
असहज प्रश्न
सायद सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यो होइन:
मानिसहरू एआईसँग किन कुरा गरिरहेका छन्?
प्रश्न यो हो:
के कारणले केही मानिसलाई अरू कसैसँग कुरा गर्न सकिँदैन जस्तो लागिरहेको छ?
यदि कसैले आफ्नो सबैभन्दा नजिकको साथीलाई भन्नुअघि च्याटबटलाई आफ्नो डर बताउँछ भने त्यसको अर्थ च्याटबटले मानिसलाई जित्यो भन्ने हुँदैन।
सायद त्यो साथीलाई कहिल्यै सुरक्षित रूपमा कुरा गर्न सकिने व्यक्ति भनेर महसुस गराइएन।
यदि कसैले मध्यरातमा “म भित्रबाट टुटिरहेको छु” भनेर टाइप गर्न सक्छ तर बिहान त्यही कुरा भन्न सक्दैन भने समस्या प्रविधि मात्र नहुन सक्छ। समस्या यस्तो ठाउँको अभाव पनि हुन सक्छ जहाँ कमजोर वा असुरक्षित महसुस गर्नु लाजको विषय नहोस्।
नेपालले यो खाडल कम गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। नेपाल सरकारले २०२५ मा डब्ल्यूएचओ र युनिसेफको सहयोगमा राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य अभियान सुरु गरेको थियो। अभियानको उद्देश्य मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कलंक घटाउने, सहयोग खोज्ने व्यवहारलाई प्रोत्साहित गर्ने, परिवारको सहभागिता बढाउने र मानिसलाई सहयोग कहाँ पाइन्छ भन्ने जानकारी दिने रहेको थियो।
तर अभियान र सेवाले मात्र सबै कुरा समाधान गर्न सक्दैनन्।
सुन्ने संस्कार त्यसभन्दा पहिले सुरु हुन्छ।
जब अभिभावकले “सबैलाई समस्या हुन्छ” भनेर तुरुन्तै कुरा टुंग्याउँदैनन्।
जब साथीले अर्को व्यक्तिको पीडालाई गफको विषय बनाउँदैन।
जब जीवनसाथीले बहस जित्नुभन्दा पहिले सुन्न खोज्छ।
जब कसैले “मलाई के भइरहेको छ, मलाई नै थाहा छैन” भन्न सक्छ र जवाफ पाउँछ—
“तिमी मलाई भन्न सक्छौ।”
एआईसँगको स्वीकारोक्तिले वास्तवमा के भनिरहेको छ?
“मैले एआईलाई भनेँ, किनकि अरू कसैलाई भन्न सकिनँ।”
यो वाक्यमा उल्लेखनीय कुरा मानिसले मेसिनसँग कुरा गरेको मात्र होइन।
उल्लेखनीय कुरा यो हो कि उसँग भन्नुपर्ने केही थियो, तर भन्न सुरक्षित ठाउँ थिएन।
एआई अस्थायी श्रोता बन्न सक्छ। कठिन कुरा भन्नुअघि शब्दहरू अभ्यास गर्ने ठाउँ बन्न सक्छ। आफूले के महसुस गरिरहेको छु भनेर बुझ्ने पहिलो चरण पनि बन्न सक्छ।
तर कुराकानी त्यहीँ समाप्त भयो भने समाजले त्यसबाट आएको ठूलो संकेत छुटाउन सक्छ।
मानिसहरूलाई केवल उत्तर चाहिँदैन।
उनीहरूलाई कुरा गर्न सकिने मानिसहरू चाहिन्छ।
उनीहरूलाई इमानदार हुनासाथ लाजमा पारिँदैन भन्ने सम्बन्ध चाहिन्छ।
उनीहरूलाई “म समस्यामा छु” भन्नु असफलता होइन भन्ने परिवार चाहिन्छ।
र समस्या साथी वा च्याटबटले सम्हाल्न नसक्ने अवस्थामा उनीहरूलाई व्यावसायिक सहयोगमा पहुँच चाहिन्छ।
सायद भविष्य मानिस र एआईमध्ये एउटा रोज्ने विषय होइन।
ठूलो चुनौती यस्तो समाज बनाउनु हो जहाँ अर्को मानिससँग कुरा गर्नु असम्भव जस्तो लागेकै कारण कसैले मेसिन रोज्न नपरोस्।
किनकि कहिलेकाहीँ कसैले “मैले एआईलाई भनेँ, किनकि अरू कसैलाई भन्न सकिनँ” भन्दा त्यो कथा वास्तवमा मेसिनको हुँदैन।
त्यो कथा उसले बोल्न खोजेको क्षणमा उसको वरिपरि कोही सुनिदिने मान्छे थिएनन् भन्ने हुन्छ।