टेलिभिजनअघिको पुस्ताका लागि रेडियोका कार्यक्रम, प्रस्तोता र गीतहरू दैनिक जीवनकै हिस्सा बनेका थिए। रेडियो नेपालको अभिलेखअनुसार युवाहरूलाई लक्षित गर्दै १९८२ मा सुरु गरिएको ‘म्युजिकल आवर’ निकै लोकप्रिय भएको थियो र करिब नौ वर्षसम्म प्रत्यक्ष रूपमा सञ्चालन भएको थियो।
शहरमा चलचित्र अर्को ठूलो मनोरञ्जनको माध्यम थियो।
१९५० को दशकपछि काठमाडौंमा चलचित्र हलहरू विस्तार हुन थाले। ऐतिहासिक अध्ययनहरूमा जय नेपाल, मुनलाइट, विश्वज्योति, चलचित्र, प्रभा, श्रीहल, नवरदुर्गा र रञ्जना लगायतका हलहरू १९५० को दशकमा स्थापना भएको उल्लेख छ।
चलचित्र हेर्नु आज मोबाइलमा फिल्म खोल्नुजस्तो थिएन।
हलमा जानुपर्थ्यो। टिकट किन्नुपर्थ्यो। साथी वा परिवारसँग बाहिर निस्कनुपर्थ्यो। अरू दर्शकसँगै एउटै पर्दामा फिल्म हेर्नुपर्थ्यो। धेरैका लागि फिल्मभन्दा बाहिर निस्कने र मानिसहरूसँग भेट्ने अनुभव पनि मनोरञ्जनको हिस्सा थियो।
तर दैनिक साँझको धेरैजसो मनोरञ्जनका लागि पैसा चाहिँदैनथ्यो।
घरमा वा टोलमा तास खेलिन्थ्यो। बालबालिका आफ्नै खेल बनाउँथे। युवाहरू साथीभाइसँग भेट्थे। आफन्त वा छिमेकीको घरमा जाने चलन थियो। गर्मीमा छत वा बरन्डामा बसिन्थ्यो। जाडोमा आगो ताप्दै कुराकानी गरिन्थ्यो।
त्यसैले त्यतिबेला ‘मनोरञ्जन’ र ‘सामाजिक जीवन’ छुट्टाछुट्टै कुरा थिएनन्।
आज एउटै कोठामा बसेका मानिसहरू शारीरिक रूपमा सँगै भए पनि मानसिक रूपमा फरक–फरक स्क्रिनमा हुन सक्छन्। कोही टेलिभिजन हेरिरहेको हुन्छ, कोही टिकटक चलाइरहेको हुन्छ, कोही सन्देशको जवाफ दिइरहेको हुन्छ भने बच्चा मोबाइलमा खेलिरहेको हुन सक्छ।
पहिलेको साँझको संरचना धेरैपटक फरक थियो।
एउटै ठाउँमा धेरै मानिस हुन्थे।
यो भन्न खोजिएको होइन कि विगतका सबै साँझ राम्रो थिए वा सबै नेपाली परिवारले एउटै तरिकाले समय बिताउँथे। मनोरञ्जनको पहुँच भूगोल, आर्थिक अवस्था, लिङ्ग, समय र समुदायअनुसार फरक थियो। ग्रामीण र सहरी जीवन समान थिएनन्। नेपालका विभिन्न जातीय तथा भाषिक समुदायका आफ्नै सामाजिक र सांस्कृतिक अभ्यास थिए।
तर एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता थियो।
मनोरञ्जन धेरैपटक मानिसहरूले एकअर्कासँग मिलेर गर्ने कुरा थियो, एक्लै उपभोग गर्ने कुरा होइन।
यो परिवर्तन पनि एकैपटक आएको होइन।
रेडियोले घरभित्र बाहिरी संसारको आवाज ल्यायो। टेलिभिजनले चलायमान दृश्य ल्यायो। भिडियो प्लेयरले घरमै फिल्म हेर्ने सुविधा दियो। केबल टेलिभिजनले च्यानलको संख्या बढायो। त्यसपछि इन्टरनेटले मनोरञ्जनको सीमा घरको कोठाभन्दा धेरै टाढासम्म पुर्यायो।
नेपालको पहिलो राष्ट्रिय टेलिभिजन प्रसारण संस्था नेपाल टेलिभिजनले १९८५ मा प्रसारण सुरु गरेपछि नेपालीहरूको साँझ बिताउने तरिकामा अर्को महत्वपूर्ण परिवर्तन आयो।
टेलिभिजनले बिस्तारै घरको केन्द्र परिवर्तन गर्यो।
कसैले कथा सुनाउने ठाउँमा स्क्रिनले कथा देखाउन थाल्यो। कसैले गीत गाउनुपर्ने ठाउँमा रेकर्ड गरिएको गीत बज्न थाल्यो। चलचित्र हेर्न हलसम्म पुग्नुपर्ने ठाउँमा मनोरञ्जन घरमै आउन थाल्यो।
त्यसपछि मोबाइल आयो।
स्क्रिन सानो भयो, व्यक्तिगत भयो र जहाँसुकै लैजान सकिने भयो। मनोरञ्जनका लागि परिवार एउटै कोठामा बस्नुपर्ने आवश्यकता घट्दै गयो। मोबाइलले मानिसलाई ओछ्यानदेखि भान्सासम्म, यात्रादेखि फुर्सदको क्षणसम्म पछ्याउन थाल्यो।
त्यसैले पुराना नेपाली साँझको कथा केवल पुरानो समय सम्झिने विषय होइन।
कथा सुनाउने परम्परा कमजोर हुँदा मनोरञ्जनको एउटा माध्यम मात्र हराउँदैन। त्यससँगै स्थानीय स्मृति, भाषा, अभिव्यक्ति, हास्य, विश्वास र पुस्तौँदेखि सर्दै आएका ज्ञानका केही अंश पनि हराउन सक्छन्। युनेस्कोको नेपालसम्बन्धी अध्ययनले पनि कथावाचनलाई संस्कृति र इतिहास पुस्तान्तरण गर्ने माध्यमका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
यसको अर्थ स्क्रिन खराब छन् भन्ने होइन।
स्क्रिनले सूचना, शिक्षा, मनोरञ्जन र सम्पर्कमा अभूतपूर्व पहुँच दिएका छन्।
तर प्रश्न अर्को हो—हरेक खाली क्षणको उत्तर स्क्रिन बन्न थालेपछि के हुन्छ?
पहिले साँझ भर्न मानिस चाहिन्थे।
कसैले कथा सुरु गर्नुपर्थ्यो। कसैले गीत गाउनुपर्थ्यो। कसैले जोक सुनाउनुपर्थ्यो। कसैले खेलको प्रस्ताव गर्नुपर्थ्यो। कसैले छिमेकीको घरसम्म पुग्नुपर्थ्यो। कसैले चुपचाप बसेर अर्को व्यक्तिको कुरा सुन्नुपर्थ्यो।
अर्को सामग्री के हेर्ने भन्ने निर्णय कुनै एल्गोरिदमले गर्दैनथ्यो।
धेरै नेपालीका लागि त्यो समयको साँझ रोमाञ्चक थिएन। कहिलेकाहीँ उस्तै, शान्त र सामान्य थियो। तर सामान्य हुनु खाली हुनु थिएन।
त्यो आवाजले भरिएको हुन्थ्यो।
र सायद सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन यही हो।
स्क्रिनले साँझ कब्जा गर्नुअघि मानिसहरू साँझलाई हेर्दैनथे।
उनीहरू साँझ एकअर्कासँग बाँड्थे।