हामी ती खाली ठाउँ भर्छौं।
सायद यसको प्रभाव हामीले सोचेभन्दा ठूलो छ।
बाहिरी संसारले हाम्रो ध्यान नखिचिरहेको बेला दिमाग निष्क्रिय हुँदैन। उसले पुराना कुरा सम्झन सक्छ, कल्पना गर्न सक्छ, कुराकानी दोहोर्याउन सक्छ, असम्बन्धित विचारलाई जोड्न सक्छ र निरन्तर उत्तेजनाबीच कहिल्यै नआउने प्रश्नबारे सोच्न सक्छ।
डेड्रिमिङ अर्थात् दिवास्वप्नबारे अनुसन्धानले यसलाई कहिलेकाहीँ अनुकूल मानसिक प्रक्रियाका रूपमा हेरेको छ। बाहिरी कामको दबाब कम हुँदा मानिसले आफ्ना विचारसँग कसरी संलग्न हुन्छ भन्ने रचनात्मक सोचसँग सम्बन्धित हुन सक्ने अन्य अनुसन्धानले पनि देखाएको छ।
यसको अर्थ बोरियतले स्वतः मानिसलाई सिर्जनशील बनाउँछ भन्ने होइन।
त्यो पनि अत्यधिक सरल निष्कर्ष हुनेछ।
उदाहरणका लागि, २०१४ को एउटा अध्ययनले बोरिङ गतिविधिमा सहभागी गराइएका व्यक्तिले त्यसपछि सिर्जनात्मक सोचका केही परीक्षणमा राम्रो प्रदर्शन गरेको देखाएको थियो। तर बोरियत कुनै जादुई सिर्जनशीलता बटन होइन, र पछिल्ला अनुसन्धानले खाली समय, ध्यान र सिर्जनशील सोचबीचको सम्बन्ध अझ जटिल रहेको देखाएका छन्।
अझ सुरक्षित रूपमा भन्नुपर्दा, बाहिरी गतिविधिले नभरिएको मनसँग सोच्नका लागि बढी ठाउँ हुन्छ।
र आधुनिक जीवनले दिमागलाई त्यस्तो खाली ठाउँ निकै कम दिन थालेको छ।
यससँगै हाम्रो सांस्कृतिक अपेक्षा पनि बदलिएको छ।
हामी हरेक अनुभव रोचक होस् भन्ने अपेक्षा गर्न थालेका छौं।
लामो भिडियो लामो लाग्छ।
बिस्तारै अघि बढ्ने फिल्म बोरिङ लाग्छ।
शान्त रेस्टुरेन्टमा पनि पृष्ठभूमि संगीत चाहिन्छ।
छोटो यात्रामा पनि पोडकास्ट चाहिन्छ।
केही मिनेट एक्लै हुँदा स्क्रिन चाहिन्छ।
किताब पढ्दा पनि तत्काल नयाँ सामग्री हेर्न सकिने सम्भावनाको बानीले ध्यान भंग गर्न सक्छ।
खतरा बोरियतमा मात्र छैन।
खतरा बोरियत सहन नसक्ने अवस्थामा छ।
हरेक असहज भावनाबाट तुरुन्त भाग्यौं भने त्यससँग केही समय बसेपछि के हुन सक्छ भन्ने अनुभव नै हुँदैन।
किनभने बोरियत कहिलेकाहीँ अन्तिम अवस्था होइन, एउटा संक्रमण हुन सक्छ।
सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गरेर दिक्क भएको व्यक्ति चित्र बनाउन थाल्न सक्छ।
भिडियो हेरेर थाकेको व्यक्ति गितार उठाउन सक्छ।
बच्चाले 'गर्ने केही छैन' भनेर गुनासो गरेपछि आफैं खेल बनाउन सक्छ।
यात्रु झ्यालबाट बाहिर हेर्दै लामो समयदेखि सोचिरहेको समस्याबारे नयाँ तरिकाले सोच्न सक्छ।
यीमध्ये केही पनि निश्चित हुँदैन।
तर अर्को उत्तेजना एक क्लिकमै उपलब्ध हुँदा यस्ता सम्भावना कम हुन सक्छन्।
यो कुरा बालबालिकाका लागि अझ महत्वपूर्ण छ।
बच्चाले 'मलाई बोर लाग्यो' भन्दा उसले अनिवार्य रूपमा मनोरञ्जन मागिरहेको हुँदैन। कहिलेकाहीँ उसले मनोरञ्जन नभएको अवस्था सहन सिक्न सहयोग खोजिरहेको हुन्छ।
यी दुई कुरा फरक हुन्।
हरेक पटक बच्चा बोर हुँदा वयस्कले फोन दिएर समस्या समाधान गरिदियो भने बच्चाले बोरियत अनुभव गर्ने र त्यसलाई व्यवस्थापन गर्नेभन्दा पनि त्यसलाई तुरुन्तै हटाउनुपर्ने कुरा सिक्न सक्छ।
यसको अर्थ बच्चालाई प्रविधि वा मनोरञ्जनबाट पूर्ण रूपमा टाढा राख्नुपर्छ भन्ने होइन। उनीहरूलाई खेल्न, पर्खन, कल्पना गर्न, खोज्न र निरन्तर डिजिटल निर्देशनबिना समय बिताउन पनि अवसर चाहिन्छ।
वयस्कलाई पनि त्यस्तै अवसर चाहिन्छ।
सायद हामीले गुमाउँदै गएको वास्तविक क्षमता बोर हुने होइन।
बरु बोर भएपछि तुरुन्तै केही नगरी त्यसैसँग बस्न सक्ने क्षमता हो।
यो सानो तर महत्वपूर्ण अन्तर हो।
बोरियत एउटा संकेत हुन सक्छ। काम अर्थहीन लागेर बोर भएको हो भने काम परिवर्तन गर्नु वा त्यसको उद्देश्यसँग पुनः जोडिनु उचित हुन सक्छ। काम अत्यन्त सजिलो भएकाले बोर भएको हो भने थप चुनौती आवश्यक हुन सक्छ। थकानका कारण बोर भएको हो भने विश्राम आवश्यक हुन सक्छ।
त्यसैले बोरियतलाई सधैं सहेर बस्नु नै समाधान होइन।
तर त्यसबाट तुरुन्तै भाग्नु पनि समाधान होइन।
कहिलेकाहीँ सही प्रतिक्रिया त्यसलाई सुन्नु हो।
आधुनिक प्रविधिले यो काम कठिन बनाएको छ, किनभने यसले बोरियतबाट भाग्ने उपाय अत्यन्तै सजिलो बनाएको छ।
उत्तेजना खोज्न अब कोठाबाट बाहिर जानुपर्दैन। लगभग असीमित सामग्री हाम्रो खल्तीमै छ।
यस सुविधाले हाम्रो अपेक्षा बदलिदिएको छ।
शान्ति खालीपनजस्तो लाग्न थालेको छ।
पर्खनु समय खेर गएको जस्तो लाग्छ।
स्थिर बस्नु उत्पादनशील नभएको जस्तो लाग्छ।
र बोरियत असफलताजस्तो देखिन थालेको छ।
तर बोरियतविहीन जीवन अनिवार्य रूपमा राम्रो जीवन होइन।
मानवीय जीवनका केही सामान्य अनुभवका लागि कुनै विशेष रोमाञ्चक घटना नहुने समय चाहिन्छ।
हिँड्नु।
सोच्नु।
पर्खनु।
हेर्नु।
सम्झनु।
जिज्ञासा राख्नु।
आफ्नै विचारसँग एक्लै बस्नु।
यी गतिविधिले सूचना, स्ट्रीक वा डिजिटल संलग्नताको मापनयोग्य तथ्यांक नदिन सक्छन्।
तर तिनले अर्को महत्वपूर्ण कुरा दिन सक्छन्—अरू कुनै कुराले निरन्तर कब्जा नगरेको ध्यान।
त्यसैले लक्ष्य बोरियतलाई महिमामण्डन गर्नु वा प्रविधिलाई अस्वीकार गर्नु हुनु हुँदैन।
लक्ष्य छनोट गर्ने क्षमता फिर्ता ल्याउनु हुनुपर्छ।
वास्तवमै चाहिएको बेला फोन रोजौं।
मनोरञ्जन मन परेकाले रोजौं, केही मिनेट शान्त बस्न नसकेर होइन।
संगीत, कुराकानी वा भिडियोले क्षणलाई राम्रो बनाउँछ भने रोजौं।
र कहिलेकाहीँ केही पनि नरोजौं।
फोन तल राखौं।
झ्यालबाहिर हेरौं।
पोडकास्ट नसुनी हिँडौं।
लाइनमा उभिँदा एप नखोलौं।
केही मिनेटलाई केही पनि नभरौं।
सुरुमा असहज लाग्न सक्छ।
सायद त्यही नै महत्वपूर्ण कुरा हो।
हामी बोर हुने क्षमता गुमाउँदै गएका नहुन सक्छौं।
हामीले बोरियतलाई सधैं ठीक गर्नुपर्छ भन्ने बानी मात्र बसालेका हुन सक्छौं।
कहिलेकाहीँ, हाम्रो ध्यानका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने कुनै कुरा नहुँदा, दिमागले आफ्नै काम गर्न थाल्छ।
