नेपालका परम्परागत उपचारकको हराउँदै गएको परम्परा

शिक्षाको विस्तारसँगै मानिसहरूले रोग र उपचारलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि परिवर्तन भएको छ।

अस्पताल वा स्वास्थ्यचौकी टाढा भएका गाउँमा स्थानीय उपचारक धेरैपटक बिरामीका लागि पहिलो विकल्प हुन्थे। सडक तथा यातायातको विस्तार, स्वास्थ्य संस्थाको पहुँच र स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतनामा आएको वृद्धिले त्यो अवस्था परिवर्तन गर्दै लगेको छ। ग्रामीण नेपालसम्बन्धी अनुसन्धानले आधुनिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तारसँगै केही परम्परागत उपचार पद्धति क्रमशः विस्थापित हुँदै गएको देखाएको छ।

औपचारिक शिक्षा लिएका युवाहरूमा यो परिवर्तन अझ स्पष्ट देखिन सक्छ। ह्योल्मो समुदायको उपचार अभ्यासबारे गरिएको एक नृवंशशास्त्रीय अध्ययनले औपचारिक शिक्षाको विस्तारसँगै उपचार रोजाइमा परिवर्तन आएको देखाएको थियो। अध्ययनमा केही परिवारले धामी–झाँक्रीको सट्टा स्वास्थ्यचौकी र अस्पताललाई प्राथमिकता दिन थालेको उल्लेख गरिएको छ।

तर यस परिवर्तनलाई केवल परम्परा र विज्ञानबीचको संघर्षका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। नेपालमा परम्परागत उपचार आफैँमा एउटै प्रकारको अभ्यास होइन। कतिपय अभ्यास आध्यात्मिक तथा धार्मिक अनुष्ठानमा आधारित छन् भने कतिपयमा स्थानीय वनस्पति र प्राकृतिक स्रोतबारेको लामो समयदेखि संकलित ज्ञान पनि जोडिएको छ। नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को एक अध्ययनले परम्परागत उपचारकहरूले २०० भन्दा बढी औषधीय वनस्पति, खनिज तथा जनावर वा समुद्री स्रोतसँग सम्बन्धित सामग्री ३०० भन्दा बढी रोगको उपचारमा प्रयोग गरेको विवरण प्रस्तुत गरेको थियो। तर त्यस्ता ज्ञानको संरक्षण र वैज्ञानिक परीक्षण आवश्यक रहेको अध्ययनले पनि जोड दिएको थियो।

त्यसैले उपचारकको संख्या घट्नु भनेको वैकल्पिक स्वास्थ्य सेवाको एउटा माध्यम कमजोर हुनु मात्र होइन। यससँगै मौखिक इतिहास, उपचारसँग जोडिएका स्थानीय वनस्पतिको ज्ञान, धार्मिक अनुष्ठान, गीत तथा सामुदायिक संस्कृतिका अन्य पक्ष पनि हराउने जोखिम हुन्छ।

यो समस्या त्यतिबेला अझ गम्भीर हुन्छ जब यस्तो ज्ञान केही वृद्ध व्यक्तिमा मात्र सीमित हुन्छ। ग्रामीण नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित परम्परागत तथा आधुनिक उपचारको बाटोबारे गरिएको एक अध्ययनमा सहभागी परम्परागत उपचारकहरूको औसत उमेर ६२ वर्ष थियो। तीमध्ये ८५ प्रतिशतले औपचारिक शिक्षा नलिएको उल्लेख गरिएको थियो। अध्ययनमा धामी–झाँक्री, लामा तथा महिला परम्परागत उपचारकसमेत सहभागी थिए।

यसले एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछ—अहिलेका उपचारकहरू रहेनन् भने उनीहरूले बोकेको ज्ञान कसले सिक्ने?

यसको उत्तर सबै ठाउँमा ‘कोही पनि छैन’ भन्ने भने होइन। कालिकोटमा गरिएको अध्ययनले युवापुस्ता शमन परम्परालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिरहेको अवस्था नरहेको देखाएको छ। बरु कतिपय अवस्थामा परम्परागत शमन अभ्यास आधुनिक उपचार पद्धतिसँगै नयाँ स्वरूपमा देखिन थालेको अध्ययनले उल्लेख गरेको छ। यसले केही परम्पराहरू समयअनुसार परिवर्तन भएर पनि टिक्न सक्ने सम्भावना देखाउँछ।

सहरमा बसाइँ सरेपछि पनि परम्परागत उपचार पूर्ण रूपमा हराउँदैन। काठमाडौं उपत्यकाका महिला धामी वा धार्मिक उपचारक ‘द्यःमा’ माथि गरिएको सन् २०२५ को अध्ययनले आधुनिक चिकित्सा प्रणालीको प्रभावका बाबजुद सहरी परिवेशमा पनि परम्परागत आध्यात्मिक तथा उपचारसम्बन्धी अभ्यासको स्थान कायम रहेको देखाएको थियो।

त्यसैले चुनौती अस्पताल र उपचारकबीच एउटा रोज्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्नु मात्र होइन। परम्परागत ज्ञानभित्र कुन कुरा अभिलेखीकरण, संरक्षण र वैज्ञानिक अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण छ भन्ने पहिचान गर्नु पनि हो।

परम्परा पुरानो भएकै कारण प्रत्येक उपचार विधिलाई प्रमाणित वा सुरक्षित मान्न सकिँदैन। स्वास्थ्यमा जोखिम उत्पन्न गर्न सक्ने अभ्यासलाई आलोचनात्मक परीक्षणबाट बाहिर राख्नु उचित हुँदैन। तर प्रमाणित वा अध्ययन गर्न सकिने स्थानीय ज्ञानसहित सम्पूर्ण परम्परालाई अन्धाधुन्ध अस्वीकार गर्दा सांस्कृतिक ज्ञानको अर्को ठूलो हिस्सा पनि हराउन सक्छ।

परम्परागत उपचारलाई सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा बचाइराख्ने हो भने युवापुस्तालाई यससँग जोडिने नयाँ अवसर आवश्यक हुन सक्छ। स्थानीय ज्ञानको अभिलेखीकरण, सामुदायिक अभिलेख, औषधीय वनस्पतिमाथि अनुसन्धान, सांस्कृतिक शिक्षा र जिम्मेवार अन्तरपुस्ता सिकाइले अन्तिम पुस्ताका उपचारकसँगै हराउन सक्ने ज्ञान जोगाउन सहयोग गर्न सक्छ।

नेपालका परम्परागत उपचारक स्वास्थ्य, आध्यात्मिकता र सामुदायिक जीवनको संगममा रहेका छन्। आधुनिकीकरणले उनीहरूको भूमिका एकैपटक समाप्त गरेको होइन। बरु बसाइँसराइ, शिक्षा, सहरीकरण र स्वास्थ्यसम्बन्धी बदलिँदो सोचले उनीहरूको ज्ञान एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पुर्‍याउने संरचनालाई बिस्तारै कमजोर बनाइरहेको छ।

नेपालका धामी–झाँक्री तथा अन्य परम्परागत उपचार पद्धतिको भविष्य आधुनिकतालाई रोक्नमा होइन, आधुनिक समाज निर्माण गर्दै गर्दा मूल्यवान सांस्कृतिक ज्ञानलाई अभिलेखविहीन भएर हराउन नदिन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्नमा निर्भर हुन सक्छ।