यसले एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछ—अहिलेका उपचारकहरू रहेनन् भने उनीहरूले बोकेको ज्ञान कसले सिक्ने?
यसको उत्तर सबै ठाउँमा ‘कोही पनि छैन’ भन्ने भने होइन। कालिकोटमा गरिएको अध्ययनले युवापुस्ता शमन परम्परालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिरहेको अवस्था नरहेको देखाएको छ। बरु कतिपय अवस्थामा परम्परागत शमन अभ्यास आधुनिक उपचार पद्धतिसँगै नयाँ स्वरूपमा देखिन थालेको अध्ययनले उल्लेख गरेको छ। यसले केही परम्पराहरू समयअनुसार परिवर्तन भएर पनि टिक्न सक्ने सम्भावना देखाउँछ।
सहरमा बसाइँ सरेपछि पनि परम्परागत उपचार पूर्ण रूपमा हराउँदैन। काठमाडौं उपत्यकाका महिला धामी वा धार्मिक उपचारक ‘द्यःमा’ माथि गरिएको सन् २०२५ को अध्ययनले आधुनिक चिकित्सा प्रणालीको प्रभावका बाबजुद सहरी परिवेशमा पनि परम्परागत आध्यात्मिक तथा उपचारसम्बन्धी अभ्यासको स्थान कायम रहेको देखाएको थियो।
त्यसैले चुनौती अस्पताल र उपचारकबीच एउटा रोज्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्नु मात्र होइन। परम्परागत ज्ञानभित्र कुन कुरा अभिलेखीकरण, संरक्षण र वैज्ञानिक अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण छ भन्ने पहिचान गर्नु पनि हो।
परम्परा पुरानो भएकै कारण प्रत्येक उपचार विधिलाई प्रमाणित वा सुरक्षित मान्न सकिँदैन। स्वास्थ्यमा जोखिम उत्पन्न गर्न सक्ने अभ्यासलाई आलोचनात्मक परीक्षणबाट बाहिर राख्नु उचित हुँदैन। तर प्रमाणित वा अध्ययन गर्न सकिने स्थानीय ज्ञानसहित सम्पूर्ण परम्परालाई अन्धाधुन्ध अस्वीकार गर्दा सांस्कृतिक ज्ञानको अर्को ठूलो हिस्सा पनि हराउन सक्छ।
परम्परागत उपचारलाई सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा बचाइराख्ने हो भने युवापुस्तालाई यससँग जोडिने नयाँ अवसर आवश्यक हुन सक्छ। स्थानीय ज्ञानको अभिलेखीकरण, सामुदायिक अभिलेख, औषधीय वनस्पतिमाथि अनुसन्धान, सांस्कृतिक शिक्षा र जिम्मेवार अन्तरपुस्ता सिकाइले अन्तिम पुस्ताका उपचारकसँगै हराउन सक्ने ज्ञान जोगाउन सहयोग गर्न सक्छ।
नेपालका परम्परागत उपचारक स्वास्थ्य, आध्यात्मिकता र सामुदायिक जीवनको संगममा रहेका छन्। आधुनिकीकरणले उनीहरूको भूमिका एकैपटक समाप्त गरेको होइन। बरु बसाइँसराइ, शिक्षा, सहरीकरण र स्वास्थ्यसम्बन्धी बदलिँदो सोचले उनीहरूको ज्ञान एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पुर्याउने संरचनालाई बिस्तारै कमजोर बनाइरहेको छ।
नेपालका धामी–झाँक्री तथा अन्य परम्परागत उपचार पद्धतिको भविष्य आधुनिकतालाई रोक्नमा होइन, आधुनिक समाज निर्माण गर्दै गर्दा मूल्यवान सांस्कृतिक ज्ञानलाई अभिलेखविहीन भएर हराउन नदिन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्नमा निर्भर हुन सक्छ।