काठमाडौं, २२ अगस्ट, २०२६ — पुस्तौँदेखि नेपालीको दैनिक खानासँग दालभात–तरकारीको सम्बन्ध गहिरो रहँदै आएको छ। भात, दाल, तरकारी, अचार तथा स्थानीय रूपमा उपलब्ध अन्य परिकार घरको खानाको आधार रहँदै आएका छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा, विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा, विद्यालय तथा कार्यालयको व्यस्त समयतालिका, रेस्टुरेन्ट, खाना डेलिभरी सेवा, प्याकेटबन्दी खाजा तथा फास्ट फुडका पसलहरू दैनिक जीवनको हिस्सा बन्दै जाँदा नेपालीको खाने बानी पनि परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ।
यसको अर्थ नेपाली घरबाट दालभात हराउँदै गएको भने होइन। भात र दाल अझै पनि दैनिक खानाको महत्वपूर्ण आधार हुन् र परम्परागत परिकारहरू पारिवारिक भोजन तथा सांस्कृतिक अवसरमा महत्वपूर्ण छन्। परिवर्तन मुख्यतः मानिसहरूले के खाने भन्ने कुरामा मात्र नभई कति पटक, कुन समयमा, कहाँ र परम्परागत खानासँगै के खाने भन्ने कुरामा देखिएको छ।
नेपालको खाद्य वातावरण पनि विस्तार भएको छ। पहिले घरमा पकाइएको खानामा मुख्य रूपमा निर्भर रहने भोजनमा अहिले मःम, चाउमिन, बर्गर, पिज्जा, फ्राइड चिकेन, चाउचाउ, प्याकेटबन्दी खाजा, गुलियो पेय पदार्थ तथा विभिन्न रेस्टुरेन्ट र टेकअवे परिकार थपिएका छन्।
यो परिवर्तन युवा पुस्तामा अझ स्पष्ट देखिन्छ। नेपालका किशोरकिशोरीमा गरिएको एउटा अध्ययनमा ५३.४ प्रतिशतले सातामा दुईदेखि तीन दिन फास्ट फुड खाने गरेको पाइएको थियो भने करिब १० मध्ये नौ जनाले जंक फुड खाएको बताएका थिए। उक्त अध्ययनमा मःम, चाउमिन, बर्गर र पिज्जाजस्ता परिकारलाई फास्ट फुडको उदाहरणका रूपमा समेटिएको थियो।
काठमाडौं महानगरपालिकाका उच्च माध्यमिक तहका विद्यार्थीमा गरिएको पछिल्लो अध्ययनले पनि परम्परागत र नयाँ दुवै प्रकारका खाने बानी सँगसँगै रहेको देखाउँछ। अध्ययनमा ९८.२ प्रतिशत सहभागीको मुख्य आहारमा भात र दाल रहेको थियो। तर ५७.१ प्रतिशतले सातामा एकदेखि तीन पटक फास्ट फुड खाने गरेका थिए भने थप ३२.३ प्रतिशतले सातामा तीन पटकभन्दा बढी फास्ट फुड खाने गरेका थिए।
