दालभातदेखि फास्ट फुडसम्म: कसरी बदलिँदैछ नेपालीको खाने बानी?

युवा पुस्ताका लागि खाना अब भोक मेटाउने विषयमा मात्र सीमित छैन। साथीहरूसँग मःम वा कफी खान भेट्नु, जमघटका लागि पिज्जा मगाउनु, कलेजपछि क्याफेमा बस्नु वा विद्यालयको खाजा समयमा स्न्याक्स किन्नु जस्ता गतिविधिले घरबाहिरको खानालाई सामाजिक जीवनको पनि हिस्सा बनाएका छन्।

खाद्य बजारीकरणले यो परिवर्तनलाई थप प्रभाव पारिरहेको छ। प्याकेटबन्दी खानेकुरा र गुलियो पेय पदार्थको प्रचार व्यापक छ। युवा उपभोक्ताहरू टेलिभिजन, पसल तथा डिजिटल माध्यमबाट खाद्य पदार्थसम्बन्धी विज्ञापनको सम्पर्कमा आउँछन्।

युनिसेफले नेपाललगायत विभिन्न देशमा अनुपयुक्त बजारीकरण, फास्ट फुड तथा अत्यधिक गुलियो पेय पदार्थमा बढ्दो पहुँच र अल्ट्रा–प्रोसेस्ड खानेकुराको उपलब्धताले बालबालिकाको खाद्य वातावरणमा प्रभाव पारिरहेको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरिसकेको छ।

तर बदलिँदो खाद्य वातावरणलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। रेस्टुरेन्ट र विभिन्न खाद्य परिकारको बढ्दो उपलब्धताले उपभोक्ताको छनोट पनि विस्तार गरेको छ। सहरी क्षेत्रमा नेपालीका विभिन्न क्षेत्रीय परिकारसँगै भारतीय, चिनियाँ, कोरियाली, इटालियनलगायत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय खानासमेत सजिलै पाइन्छ। परम्परागत नेपाली परिकारहरू पनि रेस्टुरेन्ट तथा खाद्य व्यवसायमार्फत थप उपलब्ध भएका छन्।

समस्या तब सुरु हुन्छ जब सुविधाका लागि खाइने खाना अत्यधिक रूपमा पौष्टिक विविधता भएका नियमित भोजनको विकल्प बन्न थाल्छ।

नेपालका खाद्यआधारित आहारसम्बन्धी निर्देशिकाले दैनिक विभिन्न प्रकारका खाना खान, पूर्ण अन्न, तरकारी र फलफूलको मात्रा बढाउन, दाल तथा माछा, कुखुरा, अण्डा र थोरै मासु नियमित रूपमा खान, दूध वा दुग्धजन्य पदार्थ दैनिक लिन, चिल्लो तथा नुनको मात्रा सीमित गर्न, चिनी र गुलियो पेय पदार्थ कम गर्न तथा शारीरिक गतिविधिसँग खानाको मात्रा सन्तुलन गर्न सुझाव दिएको छ। निर्देशिकाले स्थानीय रूपमा उपलब्ध परम्परागत खाना प्रयोग गर्न र जंक फुडबाट बच्नसमेत सिफारिस गरेको छ।

यसको अर्थ परम्परागत दालभात आफैंमा पूर्ण रूपमा सन्तुलित खाना हो भन्ने पनि होइन। दालभातले कार्बोहाइड्रेट र वनस्पति स्रोतको प्रोटिन उपलब्ध गराउन सक्छ, तर सम्पूर्ण खानाको पौष्टिक गुणसँगै खाइने तरकारी, दाल, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ, अण्डा, मासु, फलफूल तथा अन्य खाद्य समूहमा निर्भर गर्छ।

त्यसैगरी घरमा पकाइने खानाको स्थानमा अत्यधिक प्रशोधित खाजा वा तारेको फास्ट फुड राख्दैमा त्यो खाना बढी पौष्टिक हुन्छ भन्ने पनि होइन।

नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ ले देशमा देखिएको पोषणसम्बन्धी चुनौतीको एउटा तस्वीर प्रस्तुत गर्छ। २० देखि ४९ वर्ष उमेरका महिलामध्ये ३५ प्रतिशत बढी तौल वा मोटोपनको अवस्थामा थिए। सहरी क्षेत्रमा यो अनुपात ३८ प्रतिशत थियो भने ग्रामीण क्षेत्रमा २६ प्रतिशत थियो। २० देखि ४९ वर्षका पुरुषमध्ये ३२ प्रतिशत बढी तौल वा मोटोपनको अवस्थामा थिए।

सोही सर्वेक्षणमा महिलामध्ये ५६ प्रतिशतले अघिल्लो २४ घण्टामा १० मध्ये कम्तीमा पाँच खाद्य समूहबाट खाना खाएको पाइएको थियो, जुन न्यूनतम आहार विविधताको मापदण्ड पूरा गर्ने स्तर हो। तर दुई तिहाइले गुलियो पेय पदार्थ सेवन गरेका थिए भने ५४ प्रतिशतले चिनी, नुन वा अस्वस्थकर चिल्लो पदार्थ बढी भएका खाना खाएका थिए। त्यस्ता खानेकुरामा बिस्कुट, मिठाई, आइसक्रिम, चिप्स, इन्स्ट्यान्ट चाउचाउ, समोसा, पकौडा, पुरी तथा अन्य तारेका खाजालगायत समावेश थिए।

यी तथ्यांकले फास्ट फुड मात्रले बढी तौल वा मोटोपन निम्त्याउँछ भन्ने प्रमाणित गर्दैनन्। शरीरको तौल र स्वास्थ्यमा कुल क्यालोरी सेवन, शारीरिक गतिविधि, आनुवंशिक अवस्था, उमेर, आम्दानी, पेशा तथा जीवनयापनका अन्य अवस्थाले पनि प्रभाव पार्छन्। तर नेपालमा खाने बानीमा भइरहेको परिवर्तनलाई गम्भीर रूपमा हेर्नुपर्ने कारण भने देखाउँछन्, किनकि देशले अझै कुपोषणसँगै अत्यधिक तौलसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्याको सामना गरिरहेको छ।

किशोरकिशोरीमा यो परिवर्तन अझ महत्वपूर्ण देखिन्छ। युनिसेफको २०२५ को क्षेत्रीय पोषणसम्बन्धी प्रतिवेदनले नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ को तथ्यांक प्रयोग गर्दै १५ देखि १९ वर्षका ७७ प्रतिशत किशोरीले अघिल्लो सातामा फास्ट फुड खाएको देखाएको छ। त्यस्तै ७१ प्रतिशतले अघिल्लो २४ घण्टामा मिठाई, तारेका वा नुनिला खानेकुरा खाएका थिए। सोही विश्लेषणमा ५३ प्रतिशतले न्यूनतम आहार विविधताको मापदण्ड पूरा गरेका थिए।

यसले “दालभातदेखि फास्ट फुडसम्म” भन्ने शीर्षकलाई शाब्दिक रूपमा बुझ्न नहुने देखाउँछ। धेरै युवा नेपालीले एउटा खाना छाडेर अर्को रोजिरहेका छैनन्। उनीहरूले घरमा दालभात खान सक्छन् र त्यही दिन वा अर्को दिन बाहिर मःम, चाउमिन, बर्गर वा प्याकेटबन्दी खाजा पनि खान सक्छन्।

त्यसैले अहिलेको मुख्य परिवर्तन मिश्रित खाद्य संस्कृतिको विकास हुन सक्छ।

बिहानको खानाको अभ्यासले यसको एउटा उदाहरण दिन्छ। चिउरा, रोटी, तरकारी, अण्डा, दूध, चियालगायत परम्परागत खाना अझै खाइन्छन्। तर प्याकेटबन्दी सिरियल, बेकरीका परिकार, इन्स्ट्यान्ट चाउचाउ तथा बजारमा पाइने खाजाले पनि स्थान बनाएका छन्। काठमाडौंका किशोरकिशोरीमा गरिएको अध्ययनमा खाना छाड्नेहरूमध्ये बिहानको खाना सबैभन्दा बढी छुट्ने खाना थियो र ३६.२ प्रतिशतले बिहानको खाना छाड्ने गरेको बताएका थिए।

विद्यालय तथा कलेजको वातावरणले पनि यस्तो छनोटलाई प्रभाव पार्न सक्छ। काठमाडौंको सोही अध्ययनमा ६९.९ प्रतिशत सहभागीले विद्यालय समयमा दिउँसोको खानाको मुख्य स्रोत क्यान्टिन भएको बताएका थिए भने ७८ प्रतिशतले विद्यालयको खानाका लागि खाजा खर्च वा पकेट मनी पाउने गरेका थिए। यसरी फास्ट फुड र जंक फुड घरपरिवारको छनोटमा मात्र सीमित नभई युवा पुस्ताको वरिपरिको खाद्य वातावरणको पनि हिस्सा बन्न सक्छ।

यो परिवर्तनको आर्थिक पक्ष पनि महत्वपूर्ण छ।

खानाको छनोट स्वाद र रुचिले मात्र निर्धारण गर्दैन; मूल्यले पनि ठूलो भूमिका खेल्छ। परिवारले कुनै खाना सस्तो, पेटभरि हुने र सजिलै तयार गर्न सकिने भएकाले रोज्न सक्छ। प्याकेटबन्दी खानेकुरा सजिलै पाइने र पकाउन नपर्ने भएकाले आकर्षक हुन सक्छ। अर्कोतर्फ ताजा फलफूल, तरकारी, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ र पशुजन्य प्रोटिनका स्रोत केही परिवारका लागि बजेटका कारण कठिन विकल्प बन्न सक्छन्।

युनिसेफले प्रशोधित खानेकुरा धेरैजसो सस्तो, सजिलै उपलब्ध र व्यापक रूपमा बजारीकरण गरिने गरेको उल्लेख गर्दै पौष्टिक खाना केही परिवारका लागि महँगो वा कम पहुँचयोग्य हुन सक्ने बताएको छ।

त्यसैगरी घरपरिवारको आम्दानी बढ्दा घरबाहिर खाना खाने क्षमता पनि बढ्न सक्छ। कुनै समय विशेष अवसरमा मात्र खाइने रेस्टुरेन्टको खाना कतिपय सहरी परिवारका लागि अहिले नियमित जीवनशैलीको हिस्सा बन्न थालेको छ।

यसले एउटा विरोधाभास सिर्जना गर्छ। आर्थिक प्रगतिले मानिसलाई विभिन्न प्रकारका खानामा पहुँच विस्तार गर्न सक्छ, तर त्यही समयमा चिनी, नुन र अस्वस्थकर चिल्लो पदार्थ बढी भएका खानासँगको सम्पर्क पनि बढाउन सक्छ।

त्यसैले नेपालको पोषणसम्बन्धी चुनौती अब मानिससँग पर्याप्त खाना छ कि छैन भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित छैन। उपलब्ध, किफायती र नियमित रूपमा रोजिने खाना कस्तो छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

नेपालले अझै कम पोषण र बढी तौल दुवै समस्याको सामना गरिरहेको छ। २०२२ को जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षणअनुसार पाँच वर्षमुनिका २५ प्रतिशत बालबालिका पुड्का, ८ प्रतिशत ख्याउटे र १९ प्रतिशत कम तौलका थिए। अर्कोतर्फ २० देखि ४९ वर्षका ३५ प्रतिशत महिला बढी तौल वा मोटोपनको अवस्थामा थिए।

यसलाई पोषणको “दोहोरो बोझ” का रूपमा बुझिन्छ, जहाँ कुपोषण र अत्यधिक पोषणसँग सम्बन्धित समस्या एउटै देश, समुदाय, परिवार वा व्यक्तिको जीवनका फरक चरणमा एकसाथ देखिन सक्छन्।

त्यसैले परम्परागत भएकै कारण कुनै खाना स्वतः पूर्ण रूपमा स्वस्थ हुन्छ भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन। त्यस्तै आधुनिक खाना भएकै कारण सबै खाना अस्वस्थ हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष पनि सही हुँदैन।

नेपाली खानामा आफैं ठूलो विविधता छ। दाल, विभिन्न तरकारी, गेडागुडी, किण्वित खाद्य पदार्थ, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ, अण्डा, मासु, माछा, फलफूल, कोदो, मकै, फापर तथा अन्य स्थानीय खाद्य पदार्थलाई विविध आहारको हिस्सा बनाउन सकिन्छ। धेरै परम्परागत खाना स्थानीय सामग्री र नेपाली खानाको रुचिसँग पनि मेल खान्छन्।

चुनौती भनेको जीवनशैली परिवर्तनसँगै यो विविधतालाई कायम राख्नु हो।

स्वस्थ खानाका लागि मःम, चाउमिन, पिज्जा वा बर्गर पूर्ण रूपमा छाड्नैपर्छ भन्ने होइन। त्यसको सट्टा कति पटक खाने, कति परिमाणमा खाने र समग्र खानामा अन्य पौष्टिक खाद्य समूह कति छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिन सकिन्छ। कहिलेकाहीँ विविध आहारसँगै फास्ट फुड खाने व्यक्ति र नियमित रूपमा तारेका खानेकुरा, गुलियो पेय पदार्थ तथा प्याकेटबन्दी खाजामै निर्भर रहने व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था एउटै हुँदैन।

यही कुरा दालभातमा पनि लागू हुन्छ। दैनिक भात र दाल खानु आफैंमा अस्वस्थ होइन। तर परिष्कृत चामलमा अत्यधिक निर्भर रहँदै तरकारी, फलफूल वा अन्य खाद्य समूह निकै कम खानाले आहारमा आवश्यक विविधता घटाउन सक्छ।

नेपालका आफ्नै आहारसम्बन्धी निर्देशिकाले पनि एउटै मुख्य खाद्य पदार्थमा निर्भर हुनुभन्दा विविधतामा जोड दिएको छ। निर्देशिकाले पूर्ण अन्न, तरकारी र फलफूल बढी खान, दाल तथा प्रोटिनयुक्त खाना नियमित रूपमा खान, चिल्लो पदार्थ सीमित गर्न, नुन कम गर्न तथा चिनी, मिठाई र गुलियो पेय पदार्थको सेवन घटाउन सुझाव दिएको छ।

खानासम्बन्धी सचेतनाले व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ भन्ने उदाहरण पनि नेपालमा छन्। युनिसेफ नेपालले सञ्चालन गरेको विद्यालयमा आधारित पोषण कार्यक्रमका क्रममा किशोरकिशोरीहरूले घरबाट बनाइएको खाना ल्याउने र प्रशोधित प्याकेटबन्दी खानेकुरामाथिको निर्भरता घटाउने प्रयास गरेको विवरण सार्वजनिक गरेको छ।

त्यसैले नेपाली खाद्य संस्कृतिको भविष्य दालभात हराएर फास्ट फुडले त्यसको स्थान लिने सरल कथा हुने सम्भावना कम छ।

बरु नेपालमा परम्परागत खाना, सडक खाना, रेस्टुरेन्टका परिकार, प्याकेटबन्दी खाजा र अन्तर्राष्ट्रिय खानाहरू एकसाथ रहने मिश्रित खाद्य संस्कृति विकास भइरहेको छ।

महत्वपूर्ण प्रश्न नेपालीले मःम, पिज्जा वा बर्गर खान्छन् कि खाँदैनन् भन्ने होइन। प्रश्न यो हो कि सुविधा र बदलिँदो जीवनशैलीका कारण दैनिक खानाको विविधता र पौष्टिक गुण क्रमशः घट्दै त गएको छैन।

दालभात आगामी पुस्तासम्म पनि नेपाली खानाको केन्द्रमा रहन सक्छ। तर त्यससँगै खाने परिकार र दालभातभन्दा अघि वा पछि मानिसहरूले खाने खानाको स्वरूप भने परिवर्तन भइरहेको छ।

नेपालका लागि चुनौती अबको परिवर्तनले खानाको विकल्प विस्तार गर्दा पोषणको विविधता, परम्परागत खाद्य ज्ञान र स्वस्थ खाने बानीलाई कमजोर नबनाओस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु हो।