काठमाडौं, सेप्टेम्बर १३, २०२६ — नेपाली महिलाको महत्वपूर्ण पर्व तीजको यस वर्षको उत्सव आज दर खाने दिनबाट सुरु हुँदैछ। मुख्य हरितालिका तीजको व्रत र पूजा भने भोलि सोमबार, सेप्टेम्बर १४ मा हुनेछ।
सामान्य बोलचालमा तीज भनिए पनि यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सव केही दिनसम्म चल्छ। यस वर्ष सेप्टेम्बर १३ मा दर खाने दिन, सेप्टेम्बर १४ मा हरितालिका तीज र सेप्टेम्बर १६ मा ऋषि पञ्चमी मनाइँदैछ।
दर खाने दिन तीज व्रतको अघिल्लो दिनको विशेष भोजसँग जोडिएको छ। महिलाहरू आफन्त, साथीभाइ तथा महिला समूहसँग भेला भएर विभिन्न परिकार खाने, गीत गाउने, नाच्ने र आपसमा कुराकानी गर्ने गर्छन्।
काठमाडौंलगायत देशका विभिन्न सहरमा यस वर्ष पनि तीजका कार्यक्रमहरू केही दिनअघिदेखि नै देखिन थालेका छन्। महिला समूह, कार्यालय, सामुदायिक संस्था, रेस्टुरेन्ट तथा विभिन्न कार्यक्रमस्थलमा दर खाने कार्यक्रम आयोजना भइरहेका छन्। यस्ता कार्यक्रममा परम्परागतसँगै आधुनिक तीज गीत, नृत्य र सामूहिक भोजसमेत हुने गरेका छन्।
तीजसँग सबैभन्दा बढी जोडिएको पहिरन रातो हो। महिलाहरू रातो सारी, कुर्ता तथा अन्य पर्व विशेष पोसाक लगाउने गर्छन्। चुरा, टीका, गहना र मेहन्दीले पनि तीजको श्रृंगारलाई थप विशेष बनाउँछन्। त्यसैले तीजका बेला मन्दिर, चोक, सामुदायिक स्थल र विभिन्न कार्यक्रमस्थल रातो पहिरनमा सजिएका महिलाले भरिएको देखिन्छ।
तर तीज केवल पहिरन र मनोरञ्जनको पर्व मात्र होइन।
रुसमा सम्पन्न खगोलविज्ञान ओलम्पियाडमा नेपाली विद्यार्थीले एक रजत र तीन कांस्य पदक जितेका छन्। रिवाश राई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा रजत जित्ने पहिलो नेपाली बनेका छन्।
१५-नोभेम्बर-२०२६ ११:२२ AM
नेपालले बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनामा युएईको लगानी प्रस्ताव गरेको छ। गृहमन्त्री सुधन गुरुङको अबुधाबी भेटमा कृषि, सेवा क्षेत्र र सुरक्षा प्रविधिमा सहकार्य विस्तारबारे पनि छलफल भएको छ।
१५-नोभेम्बर-२०२६ ११:१५ AM
काठमाडौंको ठमेलस्थित फायर चोक अगाडि मदिरा सेवन गरी होहल्ला र झैझगडा गरेको आरोपमा प्रहरीले चार जना चिनियाँ नागरिकलाई नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान अघि बढाएको छ।
१५-नोभेम्बर-२०२६ १०:५४ AM
छठ पर्वका अवसरमा मंसिर १ गते सार्वजनिक बिदा भए पनि नेपाल राष्ट्र बैंकले बिहान ९ बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म आरटीजीएस प्रणाली सञ्चालन गर्ने भएको छ।
१४-नोभेम्बर-२०२६ ०४:०३ PM
चितवनको इच्छाकामना गाउँपालिका–४ स्थित घोप्टेभीरमा पहिरोका कारण पृथ्वी राजमार्गमा एकतर्फी यातायात मात्र सञ्चालन हुँदा दुईतर्फी आवागमन पुनः सुरु हुन सकेको छैन।
१२-नोभेम्बर-२०२६ १०:५६ AM
तिहारको अन्तिम दिन भाइटीका देशभर मनाइँदैछ। समितिले बिहान ११:०७ बजेलाई उत्तम साइत तोकेको छ भने रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिर पनि खुला गरिएको छ।
११-नोभेम्बर-२०२६ १०:०० AM
हिन्दू धार्मिक परम्परामा तीज भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको छ। धार्मिक कथाअनुसार पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। हरितालिका तीजलाई पार्वतीको यही तपस्या र शिवसँगको मिलनसँग जोडेर हेरिन्छ। विवाहित तथा अविवाहित महिलाका लागि यस पर्वको धार्मिक महत्व विशेष रहेको छ।
मुख्य तीजका दिन धेरै महिलाले व्रत बस्छन्। कतिपयले निर्जला व्रत अर्थात् खाना र पानी दुवै नखाई व्रत बस्ने परम्परा पालना गर्छन्। महिलाहरू शिव मन्दिरमा पुगेर पूजा तथा प्रार्थना गर्छन् र शिव–पार्वतीको आराधना गर्छन्।
काठमाडौंमा पशुपतिनाथ मन्दिर तीजको प्रमुख धार्मिक केन्द्रमध्ये एक हो। तीजका अवसरमा यहाँ ठूलो संख्यामा महिलाहरू भेला भएर पूजा, भजन, गीत तथा नृत्यमा सहभागी हुने गर्छन्। काठमाडौं उपत्यकाका अन्य शिव मन्दिरमा पनि तीजका अवसरमा भक्तजनको भीड लाग्छ।
तर समयसँगै तीज मनाउने शैलीमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ।
परम्परागत रूपमा तीज विवाहित महिलाका लागि माइती जाने, दिदीबहिनी तथा बाल्यकालका साथीहरूसँग भेट्ने र केही समय माइतीघरमा बिताउने महत्वपूर्ण अवसर थियो। वैवाहिक घरको जिम्मेवारीबाट केही समय अलग भएर महिलाहरूले आफ्ना अनुभव, भावना र सुखदुःख एकअर्कासँग बाँड्ने सामाजिक अवसरका रूपमा पनि तीजको भूमिका थियो। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि तीजसँग जोडिएको माइतीघर जाने र दर खाने परम्परालाई यसको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
तीजका गीतहरू यस परम्पराको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। परम्परागत रूपमा यस्ता गीतमार्फत महिलाहरूले आफ्ना भावना, पारिवारिक अनुभव र जीवनका सुखदुःख व्यक्त गर्ने गर्थे। समयसँगै तीजका गीतमा धार्मिक विषयसँगै विवाह, परिवार, सामाजिक अपेक्षा र महिलाको दैनिक जीवनका विषय पनि समेटिन थाले।
यसले तीजलाई धार्मिक पर्वसँगै सामाजिक र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको माध्यम पनि बनाएको छ।
सहरी जीवन र सामाजिक सञ्जालले पनि आधुनिक तीजको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ। पुर्ख्यौली गाउँबाट टाढा बस्ने महिलाहरूले काठमाडौं तथा अन्य सहरमा आयोजना हुने सामूहिक कार्यक्रममा सहभागी हुन सक्छन्। कार्यालय र विभिन्न संस्थाले आयोजना गर्ने कार्यक्रमले पनि महिलालाई सामूहिक रूपमा तीज मनाउने नयाँ अवसर दिएका छन्। यस्ता कार्यक्रमका तस्बिर तथा भिडियो सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यापक रूपमा फैलिने गरेका छन्।
सँगसँगै तीजसँग जोडिएका सामाजिक अपेक्षामाथि बहस पनि बढेको छ।
कतिपय महिलाका लागि व्रत अझै धार्मिक आस्था र भक्तिको महत्वपूर्ण अभ्यास हो। अरूका लागि भने तीज धार्मिक अनुष्ठानभन्दा पनि परिवार, साथीभाइ, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक भेटघाटको अवसर बन्दै गएको छ।
विशेषगरी दिनभर पानीसमेत नखाई व्रत बस्ने परम्परालाई लिएर स्वास्थ्य र व्यक्तिगत छनोटको विषयमा पनि चर्चा हुने गरेको छ। व्रत कसरी बस्ने भन्ने कुरा व्यक्तिको धार्मिक आस्था, स्वास्थ्य अवस्था र व्यक्तिगत निर्णयसँग सम्बन्धित हुन्छ।
यही विविधताले आजको तीजलाई अघिल्ला पुस्ताले मनाएको तीजभन्दा फरक बनाएको छ।
दर खाने परम्परा पनि अहिले पारिवारिक घेराभन्दा बाहिर विस्तार भएको छ। महिला समूह, कार्यालय र संस्थाले आयोजना गर्ने ठूला दर कार्यक्रम सामाजिक जमघटजस्तै देखिन थालेका छन्। एउटै शैलीको पोसाक, संगीत, नृत्य र सामूहिक खानाले यस्ता कार्यक्रमलाई थप उत्सवमय बनाउँछन्। काठमाडौंमा तीज आसपास यस्ता कार्यक्रमको संख्या उल्लेख्य हुने गरेको छ।
तर तीजका पुराना परम्परा अझै स्पष्ट रूपमा कायम छन्।
महिलाहरू माइती जान्छन्, रातो पहिरन लगाउँछन्, तीजका गीत गाउँछन्, शिव–पार्वतीको पूजा गर्छन् र मन्दिरमा भेला हुन्छन्।
यसरी तीजले धेरै महिलाका लागि धर्म, परिवार, मित्रता, सम्झना, सांस्कृतिक पहिचान र आत्मअभिव्यक्तिलाई एउटै अवसरमा जोड्छ।
आजको दर खाने दिन त्यसै वार्षिक चक्रको सुरुवात हो। महिलाहरू आज आफन्त र साथीभाइसँग भेला भएर भोज, गीत र नृत्यमा सहभागी हुनेछन्। भोलि भने मुख्य तीज व्रतका लागि धेरै महिला उपवास बस्नेछन् र शिव मन्दिरमा पूजा गर्न जानेछन्।
त्यसपछि तीजसँग जोडिएका अन्य धार्मिक गतिविधि जारी रहनेछन् र सेप्टेम्बर १६ मा ऋषि पञ्चमी मनाइनेछ।
यस अर्थमा २०२६ को तीज पुरानो धार्मिक परम्परा र परिवर्तन हुँदै गएको सांस्कृतिक अभ्यास दुवै हो। यसको धार्मिक आधार पार्वती र शिवको कथामा जोडिएको भए पनि नेपाली महिलाले यसलाई मनाउने शैली सहरीकरण, बसाइँसराइ, रोजगारी, प्रविधि र महिलाको बदलिँदो सामाजिक भूमिकासँगै परिवर्तन हुँदै गएको छ।
कुनै पुस्ताका लागि तीज माइतीघरमा दिदीबहिनीबीच गाइएका गीतको सम्झना हुन सक्छ। अर्को पुस्ताका लागि यो कार्यालयको दर कार्यक्रम, मन्दिरको पूजा, सामाजिक सञ्जालमा साझा गरिएको तस्बिर वा साथीहरूसँग बिताएको उत्सवमय साँझ हुन सक्छ।
रूप परिवर्तन भए पनि तीजले नेपाली महिलालाई एकसाथ भेला हुने, आफ्नो परम्परा सम्झने, धार्मिक आस्था व्यक्त गर्ने र आफूअनुसार तीजको अर्थ तय गर्ने अवसर दिइरहेको छ।