काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक तथा स्थानीय लोकपरम्परामा टौदहको विशेष स्थान छ। उपत्यका, नाग र पानीसँग सम्बन्धित विभिन्न धार्मिक कथाहरू यहाँ प्रचलित छन्। स्थानीय धार्मिक आख्यानअनुसार काठमाडौं उपत्यका मानव बसोबासका लागि उपयुक्त बन्नुअघि यहाँ रहेको भनिएको विशाल तालमा नागहरू बस्ने गर्थे।
यस्ता विवरण काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदासँग सम्बन्धित आख्यान हुन्। तिनलाई काठमाडौं उपत्यकाको निर्माण तथा पानी निकाससम्बन्धी आधुनिक भूगर्भीय प्रमाणसँग समान रूपमा लिनु हुँदैन।
नागलाई पानी र वर्षासँग किन जोडिन्छ?
नाग र पानीबीचको सम्बन्ध नेपालमा नागपञ्चमीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्षमध्ये एक हो।
काठमाडौं उपत्यका ऐतिहासिक रूपमा पोखरी, मूल, नदी तथा अन्य पानीका स्रोतमा निर्भर रहँदै आएको छ। परम्परागत धार्मिक संस्कृतिमा नागलाई यस्ता जलस्रोत तथा वर्षासँग जोडिएको पाइन्छ। यही सम्बन्धका कारण नागस्थान तथा पोखरीहरूले नागपञ्चमीका अवसरमा विशेष महत्व पाउने गरेका छन्।
नेपाल पर्यटन बोर्डले नागपञ्चमीका दिन नागलाई उपत्यकामा वर्षासँग सम्बन्धित शक्तिका रूपमा मानेर पूजा तथा प्रार्थना गरिने उल्लेख गरेको छ।
यस अर्थमा नागपञ्चमीले पानी र प्राकृतिक वातावरणको महत्वबारे सांस्कृतिक सन्देश पनि बोकेको छ। यद्यपि वर्षा ल्याउने वा वर्षासँग सम्बन्धित धार्मिक विश्वास आस्थाको विषय हो, मौसमसम्बन्धी वैज्ञानिक व्याख्या होइन।
परम्परागत पूजा तथा घरायसी अभ्यास
नागपञ्चमी मनाउने विधि समुदाय, परिवार र क्षेत्रअनुसार फरक हुन सक्छ। त्यसैले सबै ठाउँमा एउटै पूजा विधि अनिवार्य रूपमा पालना गरिन्छ भन्ने छैन।
नेपालमा प्रचलित अभ्यासमध्ये घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र राख्नु प्रमुख हो। उक्त चित्रमा दूध, दही, अक्षता, फूल तथा दुबोलगायत सामग्री चढाएर पूजा गरिन्छ।
भक्तजनहरू नागस्थान तथा पोखरीमा पुगेर पूजा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, खाद्य सामग्री चढाउने तथा प्रार्थना गर्ने गर्छन्। काठमाडौंका नागपोखरी र टौदह तथा भक्तपुरको सिद्धपोखरीजस्ता स्थानमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने गर्छन्।
कतिपय परिवारमा व्रत बस्ने वा अन्य धार्मिक अनुशासन पालना गर्ने चलन पनि छ। हिन्दू धार्मिक चित्रणमा सर्पको सम्बन्ध भगवान् शिवसँग नजिक रहेकाले कतिपय परम्परामा शिवको पूजा पनि नागपञ्चमीसँग जोडिन्छ।
नेपालमा नागपञ्चमीका दिन जमिन खन्ने वा भूमिलाई खलबल्याउने काम नगर्ने धार्मिक मान्यता पनि पाइन्छ। सांस्कृतिक संस्थानले यसलाई नागहरू भूमिगत संसारमा बस्छन् भन्ने परम्परागत धार्मिक विश्वाससँग जोडेको छ।
यी परम्पराहरू समुदायअनुसार निकै फरक हुन सक्छन्। त्यसैले तिनलाई हिन्दू धर्मका सबै अनुयायीले पालना गर्नुपर्ने एउटै अनिवार्य नियमका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।
नेपालमा प्रचलित अष्टनागको परम्परा
नेपालको सांस्कृतिक परम्परामा घरको मूलढोकामाथि राखिने नागको चित्रसँग आठ प्रमुख नाग अर्थात् अष्टनागको अवधारणा जोडिएको छ। सांस्कृतिक संस्थानले अष्टनागका रूपमा अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलिक, कर्कोटक र शंखलाई उल्लेख गरेको छ।
तर विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ तथा क्षेत्रीय परम्परामा पूजा गरिने नागहरूको सूची फरक हुन सक्छ। कतिपय परम्परामा कालियनाग, धृतराष्ट्रलगायत अन्य नागहरूको पनि उल्लेख पाइन्छ।
यो भिन्नता नागसम्बन्धी धार्मिक परम्पराको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो। हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ र क्षेत्रीय अभ्यासमा हरेक नागपञ्चमीका लागि सबै ठाउँमा एउटै र पूर्ण रूपमा समान नागसूची कायम रहेको छैन।
नागपञ्चमी र प्राकृतिक संसार
नागपञ्चमी मूलतः धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व भए पनि सर्पप्रति केन्द्रित यसको परम्पराले सर्पहरूको पारिस्थितिक महत्वबारे विचार गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ।
सर्पहरू खाद्य शृंखलाको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन् र उनीहरूले मुसा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न भूमिका खेल्न सक्छन्। उनीहरू आफैं पनि विभिन्न पारिस्थितिक प्रणालीको हिस्सा हुन्। सर्पहरूको यो पारिस्थितिक भूमिका नागसम्बन्धी धार्मिक विश्वासभन्दा अलग विषय हो, तर सर्पप्रति सम्मानमा केन्द्रित पर्वलाई आधुनिक वातावरणीय दृष्टिकोणसँग जोड्ने आधार प्रदान गर्छ।
त्यसैले नागपञ्चमी मनाउँदा जिम्मेवार व्यवहार आवश्यक हुन्छ। धार्मिक प्रदर्शनका लागि वन्य सर्पलाई समात्ने, समाउने, मानिसको भीडमा ल्याउने वा अनावश्यक रूपमा हातमा लिने काम गर्नु हुँदैन। वन्यजन्तुलाई असर नपारी नागको चित्र, मूर्ति वा अन्य प्रतीकात्मक माध्यमबाट पूजा गर्न सकिन्छ।
जीवित प्राणीप्रति सम्मान गर्ने पर्वको परम्परागत भावनालाई आधुनिक वन्यजन्तु संरक्षणका सिद्धान्तसँग पनि जोड्न सकिन्छ।
नागलाई दूध किन चढाइन्छ?
नेपालसहित दक्षिण एसियाका विभिन्न क्षेत्रमा नागपञ्चमीमा दूध चढाउने परम्परा पाइन्छ। धार्मिक अभ्यासमा दूध चढाउनु देवतालाई खाना वा अन्य सामग्री अर्पण गर्ने व्यापक परम्पराको एउटा हिस्सा हो।
तर जीवित सर्पलाई प्रत्यक्ष दूध खुवाउनु वन्यजन्तु संरक्षणको अभ्यास होइन। सर्पहरू प्राकृतिक रूपमा दूधमा निर्भर हुँदैनन् र वन्य सर्पलाई समातेर खुवाउने वा हातमा लिने प्रयासले सर्प र मानिस दुवैलाई चोट तथा जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
त्यसैले अहिलेको सन्दर्भमा सुरक्षित अभ्यासका रूपमा जीवित सर्पलाई दूध खुवाउने प्रयास गर्नुको सट्टा नागको चित्र वा मूर्तिमा प्रतीकात्मक रूपमा दूध चढाउनु उपयुक्त हुन्छ।
नागपञ्चमी र सुरक्षासम्बन्धी विश्वास
धेरै भक्तजनले नागपञ्चमीमा नागको पूजा गरेमा घरपरिवारलाई सर्प, बिच्छी, आगलागी, चट्याङ तथा अन्य जोखिमबाट सुरक्षा प्राप्त हुने विश्वास गर्छन्।
सांस्कृतिक संस्थानले ढोकामाथि अष्टनागको चित्र राख्ने परम्परालाई यस्ता धार्मिक विश्वाससँग जोडेको छ। नेपालमा नागपञ्चमीसम्बन्धी समाचार तथा सांस्कृतिक विवरणहरूमा पनि यस्ता मान्यताहरू उल्लेख हुँदै आएका छन्।
तर यस्ता कुरालाई धार्मिक विश्वासका रूपमा बुझ्नुपर्छ, वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित सुरक्षात्मक प्रभावका रूपमा होइन।
त्यसैगरी नागपञ्चमीका धार्मिक अनुष्ठानले कालसर्प दोषजस्ता ज्योतिषीय अवस्थालाई हटाउन सक्छ भन्ने दाबी पनि विशेष ज्योतिषीय परम्परामा आधारित मान्यता हो। यसलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
जीवित सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा नागपञ्चमी
नागपञ्चमी एउटा मात्र धार्मिक अनुष्ठान नभएकाले यसको परम्परा लामो समयदेखि कायम रहँदै आएको छ। यस पर्वमा धार्मिक पौराणिक कथा, घरायसी परम्परा, स्थानीय लोककथा, पवित्र मानिने स्थल तथा मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धसम्बन्धी अवधारणाहरू एकसाथ जोडिन्छन्।
नेपालमा घरका ढोकामाथि नागको चित्र राख्ने परम्परा तथा ऐतिहासिक पोखरी र नागस्थानमा हुने धार्मिक गतिविधिमार्फत नागपञ्चमी विशेष रूपमा देखिन्छ। नागपोखरी, टौदह र सिद्धपोखरीजस्ता स्थानमा हुँदै आएको पूजा तथा धार्मिक गतिविधिले धार्मिक परम्परा विशेष भौगोलिक स्थल र पानीका स्रोतसँग पनि जोडिएको देखाउँछ।
धेरै परिवारका लागि नागपञ्चमी श्रावण महिनामा मनाइने धार्मिक पर्वहरूको व्यापक चक्रको एउटा हिस्सा पनि हो। यसको आगमनले नेपालको मनसुन अवधिको सांस्कृतिक पात्रोमा अर्को महत्वपूर्ण अवसरलाई जनाउँछ।
मूल रूपमा नागपञ्चमी हिन्दू धार्मिक परम्पराभित्र नागप्रतिको श्रद्धा र सम्मान व्यक्त गर्ने पर्व हो। आधुनिक नेपालमा यसलाई पानीको सांस्कृतिक महत्व, वन्यजन्तुप्रतिको सम्मान र मानिस तथा प्राकृतिक वातावरणबीचको लामो सम्बन्ध सम्झने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।