निद्रा ऋण के हो? गुमेको निद्रा साँच्चै पूरा गर्न सकिन्छ?

काठमाडौं, ३ सेप्टेम्बर २०२६ — काम, पढाइ वा मोबाइल चलाउन राति अबेरसम्म जागा बस्ने र त्यसपछि सप्ताहन्तमा लामो समय सुत्ने बानी सामान्य जस्तो लाग्न सक्छ। तर बारम्बार आवश्यकभन्दा कम सुत्दा शरीरमा ‘स्लीप डेट’ अर्थात् निद्रा ऋण जम्मा हुन सक्छ।

निद्रा ऋण भन्नाले शरीरलाई आवश्यक पर्ने निद्राको तुलनामा लामो समयसम्म कम निद्रा पाउनु हो। उदाहरणका लागि, शरीरलाई रातमा आठ घण्टा निद्रा आवश्यक पर्ने व्यक्तिले नियमित रूपमा छ घण्टा मात्रै सुत्यो भने हरेक रात दुई घण्टाको निद्रा ऋण थपिँदै जान सक्छ।

सामान्यतया वयस्कलाई प्रत्येक रात करिब सातदेखि नौ घण्टा निद्रा आवश्यक पर्छ। तर नियमित रूपमा त्यसभन्दा कम सुत्दा थकान मात्रै बढ्दैन। जम्मा हुँदै गएको निद्रा अभावले शरीरको चयापचय, रक्तमा चिनीको नियमन, मुटु तथा रक्तसञ्चार प्रणाली, प्रतिरक्षा प्रणाली, स्मरणशक्ति र भावनात्मक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।

निद्रा अभाव बढ्दै जाँदा यसको प्रभाव महसुस हुनुको एउटा कारण मस्तिष्कमा एडेनोसिन नामक रसायन जम्मा हुनु हो। मानिस जति लामो समय जागा रहन्छ, एडेनोसिन त्यति नै बढ्दै जान्छ र निद्राको दबाब बढाउँछ। पर्याप्त निद्राले यो प्रक्रियालाई पुनः सन्तुलित गर्न सहयोग गर्छ भने कम निद्राले लगातार थकान र मस्तिष्कको कार्यक्षमतामा असर पार्न सक्छ।

निद्राको कमीले भोक र चयापचयमा पनि प्रभाव पार्न सक्छ। हेल्थलाइनले उद्धृत गरेको अनुसन्धानअनुसार पर्याप्त निद्रा नपाउँदा भोक बढाउने हर्मोन बढ्न र पेट भरिएको अनुभूति गराउने हर्मोन घट्न सक्छ। यसले तौल बढ्ने र शरीरमा बोसो जम्मा हुने सम्भावना बढाउन सक्छ। निद्रा ऋणले इन्सुलिन प्रतिरोध पनि बढाउन सक्ने भएकाले टाइप–२ मधुमेहको जोखिमसँग यसको सम्बन्ध देखिएको छ।

मुटु तथा रक्तसञ्चार प्रणालीमा पनि निद्रा अभावको असर पर्न सक्छ। पर्याप्त निद्रा नहुँदा शरीरको सिम्पेथेटिक नर्भस सिस्टम बढी सक्रिय रहन सक्छ, जसले मुटुको धड्कन र रक्तचाप बढाउन सक्छ। लामो समयसम्म पर्याप्त निद्रा नपाउनु उच्च रक्तचाप, कोरोनरी आर्टरी डिजिज र स्ट्रोकजस्ता मुटुसम्बन्धी समस्यासँग जोडिएको छ।

प्रतिरक्षा प्रणालीका लागि पनि पर्याप्त निद्रा आवश्यक हुन्छ। निद्राका क्रममा शरीरले पुनःस्थापना र प्रतिरक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रक्रिया सञ्चालन गर्छ। दीर्घकालीन निद्रा अभावले प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर बनाउन सक्छ र शरीरलाई संक्रमण तथा अन्य स्वास्थ्य समस्यासँग जुध्न कठिन बनाउन सक्छ।

तर शरीरको पुनःस्थापना तत्कालै पूरा हुँदैन।

हेल्थलाइनले उद्धृत गरेको पुरानो अध्ययनअनुसार रातको एक घण्टा गुमेको निद्रा पूर्ण रूपमा पुनःप्राप्त गर्न चार दिनसम्म लाग्न सक्छ। पछिल्लो समीक्षाले मानिसले दुईदेखि तीन दिनपछि कम थकान महसुस गर्न थाले पनि निद्रा अभावले मस्तिष्कको संज्ञानात्मक क्षमतामा पारेका केही असर त्यतिबेलासम्म कायम रहन सक्ने देखाएको छ।

यसको अर्थ लामो समय सुतेपछि आफूलाई ताजा महसुस हुँदैमा निद्रा अभावका सबै प्रभाव समाप्त भइसकेका छन् भन्ने हुँदैन।

सप्ताहभर कम सुत्ने र शनिबार तथा आइतबार धेरै घण्टा सुतेर त्यसको क्षतिपूर्ति गर्ने बानी दीर्घकालीन समाधान नहुन सक्छ। हेल्थलाइनले उद्धृत गरेको अनुसन्धानअनुसार एक सातामा जम्मा भएको निद्रा ऋण सप्ताहन्तमा मात्र पूरा गर्न करिब चारमध्ये एक व्यक्ति मात्रै सफल भएका थिए। सप्ताहन्तमा अत्यधिक ढिलो उठ्दा आइतबार राति सामान्य समयमा निदाउन कठिन हुन सक्छ र निद्रा अभावको चक्र अर्को सातासम्म जारी रहन सक्छ।

दिउँसोको छोटो झप्कीले थकान र निद्रा लागेको अनुभूति केही समयका लागि कम गर्न सक्छ। तर यसले नियमित रातको निद्राबाट प्राप्त हुने सबै फाइदा दिन सक्दैन र रातको निद्राको पूर्ण विकल्प बन्न सक्दैन।

त्यसैले निद्रा ऋण जम्मा हुन नदिनु नै राम्रो उपाय हो।

नियमित समयमा सुत्ने र उठ्ने बानीले शरीरको निद्राको लय कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छ। पर्याप्त निद्रा नपुगेका व्यक्तिले बिस्तारै सुत्ने समय अगाडि सार्न, साँझ मोबाइल तथा अन्य विद्युतीय उपकरणको प्रयोग घटाउन, सुत्ने कोठा अँध्यारो र चिसो राख्न, राति अबेर क्याफिन नलिन र लामो वा गलत समयमा दिउँसो सुत्ने बानी घटाउन सक्छन्।

पर्याप्त समय सुत्ने अवसर हुँदाहुँदै पनि लगातार निद्रासम्बन्धी समस्या भइरहेमा त्यसलाई सामान्य थकान मानेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। लगातारको निद्रा समस्याको पछाडि विभिन्न निद्रा विकार हुन सक्छन् र आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीसँग मूल्यांकन गराउन सकिन्छ।

निद्रा शरीर बन्द हुने अवस्था मात्र होइन। यो मस्तिष्क, मुटु तथा रक्तसञ्चार प्रणाली, चयापचय, प्रतिरक्षा प्रणाली र भावनात्मक स्वास्थ्यलाई पुनःस्थापित गर्न सहयोग गर्ने सक्रिय जैविक प्रक्रिया हो।

कहिलेकाहीँ एक रात केही घण्टा कम सुत्नु र लामो समयसम्म निद्रा ऋणमा रहनु एउटै कुरा होइन। एक रातको निद्रा अभावपछि थप निद्रा लिएर केही हदसम्म सुधार गर्न सकिन्छ। तर बारम्बार निद्रा कटौती गर्दै सप्ताहन्तमा मात्रै त्यसको क्षतिपूर्ति गर्ने प्रयासले समस्या दोहोरिरहन सक्छ।

यसको सन्देश सरल छ: खराब रातपछि बढी सुत्दा केही हदसम्म राहत मिल्न सक्छ, तर नियमित रूपमा पर्याप्त निद्रा पाउनुको विकल्प त्यो होइन। पछि ठूलो निद्रा ऋण तिर्न खोज्नुभन्दा हरेक रात पर्याप्त निद्रालाई प्राथमिकता दिनु स्वास्थ्यका लागि राम्रो रणनीति हो।

निद्रा ऋण के हो? गुमेको निद्रा साँच्चै पूरा गर्न सकिन्छ?

सम्बन्धित समाचार

थप समाचार

लोकप्रिय समाचार