नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यबारे सार्वजनिक रूपमा हुने छलफल पछिल्ला वर्षमा बढ्दै गएको छ। तर धेरै मानिसका लागि मानसिक समस्या अझै पनि स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्थाभन्दा लाज, सामाजिक धारणा, पारिवारिक अपेक्षा, परम्परागत विश्वास र सीमित बुझाइसँग जोडिएको विषय बनेको छ।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यलाई हेर्ने दृष्टिकोण सबै ठाउँमा एउटै छैन। सहरी क्षेत्र, युवा पुस्ता, शैक्षिक संस्था र सामाजिक सञ्जालले डिप्रेसन, चिन्ता, मानसिक आघात र आत्महत्याजस्ता विषयमा छलफललाई पहिलेभन्दा खुला बनाएका छन्। तर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिले अझै पनि लाज, भेदभाव र समस्या लुकाउनुपर्ने सामाजिक दबाब सामना गर्न सक्छन्। अनुसन्धान र सरकारी तथ्यांकले देखाउँछन् कि समस्या उपचार केन्द्रको अभावमा मात्र सीमित छैन; समाजले मानसिक रोगलाई कसरी बुझ्छ भन्ने कुराले पनि व्यक्तिले उपचार खोज्ने वा नखोज्ने निर्णयमा प्रभाव पार्छ।
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षणले यस विषयमा देशव्यापी अवस्थाको महत्त्वपूर्ण चित्र प्रस्तुत गरेको छ। सर्वेक्षणमा १५ हजार ८८ जनाको तथ्यांक विश्लेषण गरिएको थियो, जसमा ९ हजार २०० जना वयस्क र ५ हजार ८८८ जना किशोरकिशोरी थिए। सर्वेक्षणअनुसार १० प्रतिशत वयस्कले जीवनको कुनै न कुनै समयमा मानसिक समस्या अनुभव गरेका थिए भने ४.३ प्रतिशत वयस्कमा सर्वेक्षणको समयमा कुनै मानसिक समस्या रहेको पाइएको थियो।
तर मानसिक समस्या भएका सबै व्यक्तिले उपचार खोजेका छैनन्। विश्व स्वास्थ्य संगठनको राष्ट्रिय सर्वेक्षणमा आधारित मूल्यांकनअनुसार मानसिक समस्या भएका वयस्कमध्ये करिब २३ प्रतिशतले कुनै न कुनै प्रकारको उपचार खोजेका थिए। यसको अर्थ करिब ७७ प्रतिशतको उपचारमा पहुँच वा उपचार प्राप्तिमा खाडल रहेको देखिन्छ। उपचार खोज्नेहरूमध्ये ८.८ प्रतिशतले विशेषज्ञ नभएका चिकित्सक, ६.७ प्रतिशतले धार्मिक वा परम्परागत उपचारकर्ता र ६.५ प्रतिशतले मनोचिकित्सकबाट सेवा लिएका थिए।
यी तथ्यांकले सामाजिक धारणाको महत्त्व देखाउँछन्। व्यक्तिले उपचार आवश्यक पर्ने गरी मानसिक समस्या भोगिरहेको भए पनि उसले आफ्नो अवस्थालाई स्वास्थ्य समस्या नठान्न सक्छ, समस्या आफैं ठीक हुन्छ भन्ने सोच्न सक्छ वा परिवार र समाजले आफूलाई कसरी हेर्ला भन्ने डरले उपचार खोज्नबाट पछि हट्न सक्छ।
