तर मानसिक स्वास्थ्यबारे चर्चा बढ्दै जानु मात्रले सामाजिक कलंक समाप्त भएको प्रमाण दिँदैन।
मानसिक समस्या अझै पनि कमजोरी, असामान्यता वा पारिवारिक लाजसँग जोडिन सक्छ। कतिपय व्यक्तिले परिवारसँग लक्षण लुकाउन सक्छन्, ‘पागल’को आरोप लाग्ने डरले मनोचिकित्सकीय सेवा लिनबाट टाढा रहन सक्छन् वा पहिले अनौपचारिक स्रोतबाट सहयोग खोज्न सक्छन्। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा समस्या अझ जटिल हुन सक्छ, जहाँ विशेषज्ञ सेवा, तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मी र यातायातको पहुँच सीमित हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले दुर्गम क्षेत्रमा लामो दूरी, कठिन सडक र तालिमप्राप्त जनशक्तिको अभावलाई निरन्तर चुनौतीका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
आर्थिक अवस्थाले पनि उपचारमा असर पार्छ। व्यक्तिले आफूलाई उपचार आवश्यक रहेको स्वीकार गरे पनि चिकित्सकीय परामर्श, औषधि, यात्रा र कामबाट हुने समयको क्षतिले उपचार निरन्तर राख्न कठिन बनाउन सक्छ। चितवनमा गरिएको सामुदायिक अध्ययनले आर्थिक स्रोतको अभावलाई उपचारमा पहुँचको प्रमुख अवरोधमध्ये एकका रूपमा देखाएको थियो।
त्यसैले नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यबारे बदलिँदो भाषाशैली र व्यवहारबीच अझै दूरी छ। डिप्रेसन, चिन्ता र मानसिक आघातजस्ता शब्द अहिले विगतको तुलनामा धेरै परिचित छन्, विशेषगरी युवामाझ। तर समस्या पहिचान गर्न सक्नु र त्यसका लागि व्यावसायिक उपचार खोज्नु एउटै कुरा होइन।
नेपालको चुनौती केवल मनोचिकित्सक वा अस्पतालको संख्या बढाउनुमा सीमित छैन। प्राथमिक स्वास्थ्य तहमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा सहज रूपमा उपलब्ध गराउनुका साथै आम मानिसमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञान बढाउन आवश्यक छ। परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल, समुदायका अगुवा र स्वास्थ्यकर्मीले मानसिक समस्याबारे बिना अपमान वा लाज छलफल गर्न सकिने वातावरण बनाउन भूमिका खेल्न सक्छन्।
नेपालका पछिल्ला नीति, सेवा विस्तार र जनचेतना अभियानले देश त्यही दिशातर्फ अघि बढिरहेको संकेत गर्छन्। तर उपलब्ध प्रमाणले मानसिक रोगप्रतिको सामाजिक धारणा अझै पनि मानिसले उपचार खोज्ने वा नखोज्ने निर्णयमा प्रभाव पार्ने प्रमुख तत्वमध्ये रहेको देखाउँछ।
अन्ततः परिवर्तनको आधारभूत कुरा मानसिक रोगलाई व्यक्तिगत कमजोरी, नैतिक असफलता वा अलौकिक सजायका रूपमा होइन, उपचार र सहयोग आवश्यक पर्न सक्ने स्वास्थ्य अवस्थाका रूपमा बुझ्नु हो। समाजमा यो बुझाइ व्यापक नभएसम्म मानसिक स्वास्थ्य सेवाको विस्तार मात्रले नेपालमा रहेको उपचारको ठूलो खाडल पूर्ण रूपमा बन्द गर्न पर्याप्त नहुन सक्छ।