काम गरिरहनु भनेको सधैं ठीक हुनु होइन
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पहिचान गर्न कठिन हुने एउटा कारण मानसिक तनाव सधैं बाहिरबाट स्पष्ट नदेखिनु हो।
व्यक्ति समयमै काम पूरा गर्न, कक्षामा जान, आम्दानी गर्न, बालबालिकाको हेरचाह गर्न र सामाजिक सम्बन्ध कायम राख्न सक्षम हुन सक्छ, तर त्यही समयमा गम्भीर भावनात्मक कठिनाइ भोगिरहेको हुन सक्छ। आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यबारे ध्यान दिनका लागि व्यक्ति बाहिरबाट पूर्ण रूपमा ‘टुटेको’ देखिन आवश्यक छैन।
त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना गम्भीर मानसिक रोग पहिचान गर्न मात्र सीमित हुनु हुँदैन। मानिसले समस्या थप जटिल बन्नुअघि आफ्नो मानसिक तनावबारे कुरा गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु पनि यसको हिस्सा हो।
नेपालको मानसिक स्वास्थ्य प्रणालीले लामो समयदेखि सेवाको पहुँचमा ठूलो खाडल सामना गर्दै आएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार २०२१ मा नेपालका करिब चारमध्ये एक स्वास्थ्य संस्थामा मात्र मानसिक स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध थियो र ती सेवा मुख्यतः ठूला सहरमा केन्द्रित थिए।
अहिले सेवा विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ। नेपाल २०२१ मा विश्व स्वास्थ्य संगठनको मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी विशेष पहलमा सहभागी भएको थियो। यसअन्तर्गत प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा मानसिक स्वास्थ्यलाई समेट्ने प्रयास भएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले २०२५ मा हजारौं स्वास्थ्यकर्मीलाई सामान्य मानसिक स्वास्थ्य समस्या पहिचान, व्यवस्थापन र आवश्यक परे अन्य सेवामा पठाउनेसम्बन्धी तालिम दिइएको तथा दर्जनौं स्वास्थ्य चौकी र स्थानीय तहका प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रबाट सेवा उपलब्ध हुन थालेको जनाएको थियो।
कर्णाली र सुदूरपश्चिममा जुन २०२४ देखि सेप्टेम्बर २०२५ सम्म १३३ स्वास्थ्यकर्मीलाई डिप्रेसन, चिन्ता र मदिरा निर्भरतासहितका समस्या पहिचान तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम दिइएको थियो।
यी परिवर्तन महत्त्वपूर्ण छन्, किनकि सहयोग माग्नुको अर्थ त्यस्तो सहयोग वास्तवमै पहुँचयोग्य हुनु पनि हो।
मूल्य सधैं देखिने हुँदैन
त्यसैले सबै कुरा ठीक छ भनेर देखाइरहनुको ‘मूल्य’ सधैं कुनै ठूलो वा तत्काल देखिने परिणामका रूपमा देखा पर्दैन।
यो साथीलाई गर्न नसकिएको एउटा कुराकानी हुन सक्छ।
कहिल्यै नलिइएको एउटा चिकित्सकीय परामर्श हुन सक्छ।
डाक्टरलाई कहिल्यै नभनिएको एउटा लक्षण हुन सक्छ।
केही समस्या भइरहेको महसुस गरे पनि कसरी सोध्ने थाहा नभएको परिवारको सदस्य हुन सक्छ।
सहयोग माग्दा आफू कमजोर देखिन्छु भन्ने विश्वास गरेको व्यक्ति हुन सक्छ।
मानसिक स्वास्थ्य आर्थिक र सामाजिक अवस्थाबाट पनि अलग छैन। विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०२५ को मूल्यांकनले धेरै मानिसका लागि मानसिक स्वास्थ्य उपचारको खर्च अझै आफ्नै खल्तीबाट व्यहोर्नुपर्ने अवस्था रहेको तथा जनशक्तिको अभावका कारण कतिपय उपचार गैरविशेषज्ञ स्वास्थ्यकर्मीबाट हुने गरेको उल्लेख गरेको छ।
समस्या बताउन पहिल्यै हिचकिचाइरहेको व्यक्तिका लागि यस्ता व्यावहारिक अवरोधले उपचार नखोज्ने निर्णयलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ।
कुरा गर्न थालेको समाज
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको सार्वजनिक दृष्टिकोण भने परिवर्तन हुँदै गएको छ।
डिसेम्बर २०२५ मा सरकारले राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य अभियान सुरु गरेको थियो। अभियानको उद्देश्य सामाजिक कलंक घटाउनु, मानसिक स्वास्थ्यका लागि सहयोग खोज्ने व्यवहारलाई सामान्य बनाउनु तथा बालबालिका र वयस्कलाई सहयोग कहाँ खोज्ने भन्ने जानकारी दिनु थियो। विश्व स्वास्थ्य संगठन र युनिसेफले बालबालिका तथा युवामा मानसिक स्वास्थ्यका चुनौती अझै पर्याप्त रूपमा पहिचान र उपचार नभएको बताएका थिए।
अप्रिल २०२६ मा नेपालले राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य रणनीति २०२६–२०३० निर्माणका लागि परामर्श प्रक्रिया पनि सुरु गरेको थियो। स्वास्थ्य, शिक्षा, श्रम, महिला तथा बालबालिका, गृह प्रशासनलगायत विभिन्न क्षेत्रका प्रतिनिधि त्यस प्रक्रियामा सहभागी भएका थिए।
यी प्रयासले एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन देखाउँछन्—मानसिक स्वास्थ्यलाई अब व्यक्ति वा परिवारले निजी रूपमा मात्र सम्हाल्नुपर्ने विषयका रूपमा नभई सार्वजनिक स्वास्थ्यको हिस्साका रूपमा हेर्ने प्रयास भइरहेको छ।
तर नीतिमा आएको परिवर्तनले दैनिक व्यवहार तुरुन्त परिवर्तन गर्दैन।
मानिसले “म ठीक छैन” भन्दा त्यसको जवाफमा उपहास, लाज वा मूल्यांकनको सामना गर्न नपर्ने वातावरण अझै आवश्यक छ।
परिवार, विद्यालय र कार्यस्थलबाट सुरु गर्न सकिने केही परिवर्तन सामान्य छन्—कसैको भावनालाई तुरुन्त अस्वीकार नगरी सुन्ने, अपमानजनक शब्द प्रयोग नगर्ने, लामो समयसम्म भइरहेको मानसिक तनावलाई गम्भीरतापूर्वक लिने र आवश्यक परे व्यावसायिक सहयोग खोज्न प्रोत्साहित गर्ने।
यसको अर्थ हरेक कठिन भावनालाई मानसिक रोग मान्नु होइन। उदासी, तनाव, शोक र चिन्ता मानवीय अनुभवका सामान्य हिस्सा हुन्। महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको त्यो तनाव लामो समयसम्म रहन्छ कि, अत्यधिक हुन्छ कि, बढ्दै जान्छ कि वा व्यक्तिको दैनिक जीवन र सुरक्षित रूपमा बाँच्ने क्षमतामा असर पार्छ कि भन्ने हो।
त्यस्तो अवस्थामा सबै ठीक छ भनेर देखाइरहनुले समस्या हराउँदैन।
कहिलेकाहीँ “म ठीक छु” भन्ने व्यक्तिलाई चुनौती दिनु वा जबर्जस्ती सबै कुरा बताउन लगाउनु आवश्यक हुँदैन। बरु एउटा सरल ढोका खुला राख्न सकिन्छ—“कहिल्यै कुरा गर्न मन लाग्यो भने, म यहाँ छु।”
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सामाजिक कलंक घटाउने प्रयास गरिरहेको नेपालमा यस्तै दैनिक व्यवहारले पनि एउटा ठूलो परिवर्तनको आधार बनाउन सक्छ—मानसिक तनाव लुकाउने संस्कृतिबाट सहयोग माग्न सकिने वातावरणतर्फ।
