तर आन्दोलनको एक वर्षपछि पनि धेरै पीडित र परिवारले ती प्रतिबद्धता पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन नभएको बताएका छन्।
जवाफदेहिताको प्रश्नमा पनि उस्तै विरोधाभास देखिन्छ।
पूर्वप्रधानन्यायाधीश गौरीबहादुर कार्की नेतृत्वको छानबिन समितिले आन्दोलनका क्रममा प्रहरीले अत्यधिक र अविवेकी बल प्रयोग गरेको निष्कर्ष निकालेको थियो। प्रतिवेदनले सुरक्षा निकायले लामो समयसम्म गोली चलाएको र सुरक्षा निकाय तथा राजनीतिक नेतृत्व दुवैको भूमिकामाथि प्रश्न उठाएको थियो। पूर्वप्रधानमन्त्री ओली र पूर्वगृहमन्त्री रमेश लेखकलाई आन्दोलनमा भएको मृत्यु प्रकरणसँग जोडेर पक्राउ गरिएको थियो, तर सर्वोच्च अदालतमा बन्दीप्रत्यक्षीकरणसम्बन्धी निवेदन परेपछि उनीहरू रिहा भए। औपचारिक अभियोजनको प्रक्रिया अझै टुंगिएको छैन।
ह्युमन राइट्स वाचले पनि सेप्टेम्बरको हिंसासम्बन्धी छानबिन प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्न तथा सुरक्षा निकाय र त्यसपछिको हिंसामा गैरकानुनी कार्य गर्नेहरूमाथि जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न आग्रह गरेको छ।
यही ठाउँमा आन्दोलनको सपना राज्यको संरचनासँग ठोक्किन्छ।
सडकमा उत्रिएका युवाहरूले एउटा सामान्य लोकतान्त्रिक प्रश्न गरेका थिए—सत्तामा बस्नेहरू किन जवाफदेही हुनुपर्दैन?
यदि त्यो प्रश्नको उत्तर सत्ता कसको हातमा छ भन्ने आधारमा बदलिन्छ भने राजनीतिक अनुहार फेरिए पनि राजनीतिक संस्कृतिमा पर्याप्त परिवर्तन भएको मान्न कठिन हुन्छ।
आन्दोलनको विरासत मापन गर्ने अर्को आधार युवा पुस्ताको नेपालप्रतिको सम्बन्ध हो।
वर्षौंदेखि नेपाली युवाका अगाडि एउटा परिचित विकल्प छ—यहीं बसेर संघर्ष गर्ने कि काम, शिक्षा र राम्रो भविष्यको खोजीमा विदेश जाने?
जेनजी आन्दोलन त्यसै निराशाको एउटा अभिव्यक्ति पनि थियो। युवाहरूले केवल राम्रा नेता खोजिरहेका थिएनन्। उनीहरू नेपालमै बसेर आफ्नो क्षमता र सपना पूरा गर्न सकिने देश चाहिरहेका थिए।
त्यो प्रश्न अझै अनुत्तरित छ।
नयाँ पुस्ता संसद्मा पुगेको छ। युवा प्रधानमन्त्री सिंहदरबारमा छन्। पुराना दलहरूले ठूलो चुनावी धक्का व्यहोरेका छन्। नेपाली राजनीतिको भाषा बदलिएको छ।
तर माथिका अनुहार बदल्नु र तलका संरचना बदल्नु फरक कुरा हो।
नयाँ दलले चुनाव जित्दैमा भ्रष्टाचार अन्त्य हुँदैन।
नेताहरूले सामाजिक सञ्जालमा योग्यताको कुरा गर्दैमा नातावाद समाप्त हुँदैन।
सरकारले आफूलाई सुधारवादी भन्दैमा सार्वजनिक सेवा राम्रो हुँदैन।
र युवा धेरै संख्यामा मतदानमा सहभागी हुँदैमा लोकतन्त्र बलियो भइसकेको मानिँदैन।
सेप्टेम्बर २०२५ को वास्तविक विरासत अबका वर्षहरूमा देखिनेछ—सार्वजनिक संस्था कति पारदर्शी हुन्छन्, भ्रष्टाचारका अनुसन्धान कति राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त हुन्छन्, नियुक्ति कति योग्यतामा आधारित हुन्छ, प्रहरीमाथिको जवाफदेहिता कति वास्तविक हुन्छ, सार्वजनिक सेवा कति प्रभावकारी बन्छ र युवाले आफ्नै देशमा भविष्य देख्न थाल्छन् कि थाल्दैनन् भन्ने कुरामा।
तर आन्दोलनको अर्को, अँध्यारो पाठ पनि बिर्सनु हुँदैन।
सेप्टेम्बर ९ को हिंसालाई आन्दोलनको सफलताको हिस्सा बनाएर गौरवान्वित गर्न सकिँदैन। ह्युमन राइट्स वाचले राजनीतिज्ञ, पत्रकार, प्रहरी, व्यवसाय, विद्यालय र सार्वजनिक संस्थामाथि आक्रमण तथा आगजनीका घटना अभिलेख गरेको छ। हिंसामा केही प्रदर्शनकारीसहित अन्य व्यक्तिको मृत्यु भयो। तीन प्रहरीसमेत भीडको आक्रमणमा मारिएका थिए।
राम्रो लोकतन्त्रको माग गर्ने आन्दोलनले हिंसालाई त्यसको कारण वास्तविक थियो भन्दै क्षमा गर्न सक्दैन।
त्यसैगरी दोस्रो दिनको हिंसालाई आधार बनाएर पहिलो दिन सडकमा उठेका वैध प्रश्नलाई पनि मेट्न मिल्दैन।
यी दुवै सत्यलाई एकैसाथ स्वीकार गर्नुपर्छ।
राज्यको दायित्व जीवनको रक्षा गर्नु थियो।
नागरिकको दायित्व अरूको जीवन र सम्पत्ति नष्ट नगर्नु थियो।
न्याय भने दुवै पक्षका गैरकानुनी कार्यमा जवाफदेहिता खोज्नुपर्छ।
सायद जागेको पुस्ताका लागि यही सबैभन्दा ठूलो पाठ हो।
एक वर्षअघि युवाहरूले आफूले स्थिर ठानेको राजनीतिक व्यवस्थालाई हल्लाउन सक्ने शक्ति भएको देखाए।
अब उनीहरूसामु अझ कठिन काम छ—आन्दोलन सकिएपछि पनि सत्तालाई जवाफदेही राखिरहने।
जेनजीका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा असफलता होइन।
सबैभन्दा ठूलो खतरा उसले विरोध गरेको राजनीतिक संस्कृतिजस्तै बन्नु हो।
सत्तामा पुगेपछि हरेक पुस्तामाथि सिद्धान्तलाई शक्तिले, जवाफदेहितालाई निष्ठाले र सार्वजनिक सेवाभावलाई व्यक्तिगत लाभले विस्थापित गर्ने प्रलोभन आउँछ।
नेपालको जेनजी पुस्ताले पुरानो राजनीतिक संस्कृतिलाई प्रश्न गर्न सक्छ भन्ने प्रमाणित गरिसकेको छ।
अब उसले त्यसको विकल्प निर्माण गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने परीक्षा सुरु भएको छ।
२९ वर्षीय प्रकाश बोहोराका रगतले रंगिएका सेता जुत्ता त्यसैले आन्दोलनको शक्तिशाली प्रतीक बने। उनको तस्बिर आन्दोलनका चर्चित दृश्यहरूमध्ये एक बन्यो। उनी बाँचे, तर अहिले बैसाखीको सहारामा हिँड्छन् र आन्दोलनका क्रममा घाइते भएको खुट्टाका लागि अझै शल्यक्रिया आवश्यक छ। नयाँ बानेश्वर हुँदै हिँड्दा उनलाई त्यो दिनका सम्झनाले अझै पीडा दिन्छ।
ती जुत्ताको तस्बिरले राजनीतिक तथ्यांकले भन्न नसक्ने कुरा भन्यो।
सडकमा रगत बगेपछि क्रान्ति कुनै अमूर्त शब्द रहँदैन।
त्यो गोली लागेका युवाको हुन्छ।
घरमा पर्खिरहेकी आमाको हुन्छ।
श्रीमान् फर्कने प्रतीक्षामा बसेकी श्रीमतीको हुन्छ।
एकै दिउँसोमा भविष्य बदलिएको विद्यार्थीको हुन्छ।
र अझै पनि नेपाल राम्रो बन्न सक्छ भन्ने विश्वास बोकेको युवाको हुन्छ।
त्यसैले एक वर्षपछि ८ सेप्टेम्बरलाई सम्झने सबैभन्दा अर्थपूर्ण तरिका यसलाई केवल एउटा राजनीतिक मिथक बनाउनु होइन। हजारौं युवा किन सडकमा निस्किएका थिए भन्ने कुरा सम्झनु हो।
उनीहरू यस्तो देश चाहन्थे जहाँ सत्ता जनताप्रति जवाफदेही होस्।
जहाँ अवसर जन्मसँगै तय नहोस्।
जहाँ सार्वजनिक पद पारिवारिक सम्पत्ति नबनोस्।
जहाँ एउटा युवा नेपालीले सम्मानका साथ बाँच्न नेपाल छोड्नुपर्ने बाध्यता महसुस नगरोस्।
एक वर्षपछि नेपाल बदलिएको छ।
पुरानो राजनीतिक संरचना हल्लिएको छ। नयाँ पुस्ता सत्ताको केन्द्रमा पुगेको छ। नेपालको राजनीतिक भविष्य अब केही परिचित अनुहारहरूको हातमा मात्र रहने निश्चितता टुटेको छ।
तर नेपाल साँच्चिकै बदलियो कि बदलिन बाँकी छ भन्ने कुरा अबका दिनले निर्धारण गर्नेछ।
आन्दोलनले एउटा पुस्तालाई जगायो।
अब त्यो पुस्ताले नेपाल कस्तो देशमा ब्यूँझियोस् भन्ने निर्णय गर्नुपर्नेछ।
