के नेपालमा बस्नुभन्दा विदेशिन सजिलो हुँदै गएको हो?

यदि नेपालमा भन्दा विदेशमा एउटै कामबाट उल्लेख्य बढी आम्दानी हुन्छ भने विदेश जानु आर्थिक दृष्टिले स्वाभाविक निर्णय बन्न सक्छ। शिक्षित युवाले आफ्नो योग्यताअनुसार काम पाउन सक्दैन भने बाहिर जाने निर्णय बुझ्न सकिन्छ। दक्ष श्रमिकले नेपालमा करियर विकासको सीमित सम्भावना देखेमा विदेशी अवसर अस्वीकार गर्न कठिन हुन्छ।

त्यसैले समस्या नेपाली विदेश जानु मात्र होइन।

गहिरो समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब नेपालमै समाधान गर्नुपर्ने आर्थिक र रोजगारीका समस्याको स्थायी विकल्पका रूपमा विदेश जानुलाई लिन थालिन्छ।

नेपालको घरेलु श्रम बजार अझै पर्याप्त रोजगारी र गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जना गर्ने चुनौतीमा छ। विश्व बैंकले कृषि बाहेकका क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जनाको सुस्त गतिलाई नेपालको संरचनात्मक कमजोरीका रूपमा औंल्याउँदै घरेलु अवसर सीमित भएकाले युवाहरू विदेशिने गरेको जनाएको छ। अर्को विश्व बैंक अध्ययनले नेपालमा करिब ४३ प्रतिशत श्रमिक अल्परोजगारीको अवस्थामा रहेको र करिब ९० प्रतिशत रोजगारी अनौपचारिक क्षेत्रमा रहेको उल्लेख गरेको छ।

यसले शिक्षित युवाले समेत किन असहज विकल्पको सामना गरिरहेका छन् भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ। उनीहरूका अगाडि आफ्नो योग्यतासँग नमिल्ने काम स्वीकार गर्ने वा अवसरको खोजीमा विदेश जाने विकल्प हुन सक्छ।

रोजगारी हुनु र दिगो करियर हुनु एउटै कुरा होइन।

नेपालमा काम पाइए पनि घरभाडा, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र अन्य दैनिक खर्च धान्न कठिन हुन सक्छ। कुनै रोजगारीले तत्काल आम्दानी त दिन सक्छ, तर आर्थिक स्थायित्व, सामाजिक सुरक्षा वा भविष्यमा अघि बढ्ने स्पष्ट बाटो नदिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा नेपाल र विदेशको तलब तुलना गर्नु केवल अंकको तुलना रहँदैन। त्यो आम्दानीले कस्तो जीवन धान्न सक्छ भन्ने प्रश्न पनि बन्छ।

त्यसैले विदेशको आकर्षण पैसामा मात्र सीमित छैन।

यो भविष्यको निश्चिततासँग पनि जोडिएको छ।

युवाहरू आफ्नो योग्यता कदर हुन्छ कि हुँदैन, व्यवसाय विस्तार हुन्छ कि हुँदैन, संस्थाहरू निष्पक्ष रूपमा काम गर्छन् कि गर्दैनन् र मेहनतले वास्तविक प्रगति दिलाउँछ कि दिलाउँदैन भन्ने जान्न चाहन्छन्। यी अपेक्षा कमजोर हुँदा बसाइँसराइ आर्थिक रणनीतिमात्र नभई असन्तुष्टिको अभिव्यक्तिसमेत बन्न सक्छ।

तर नेपालमा केही पनि राम्रो भइरहेको छैन र सबै नेपाली विदेश जान चाहन्छन् भन्नु गलत हुनेछ। नेपालले गरिबी घटाउने, शिक्षा विस्तार गर्ने, पूर्वाधार सुधार गर्ने र सेवामा पहुँच बढाउने क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण २०२२/२३ अनुसार नेपालको गरिबी दर २०.२७ प्रतिशत रहेको थियो। विगतका दशकको तुलनामा साक्षरता र विद्यालय उपस्थितिमा पनि उल्लेखनीय सुधार भएको छ।

त्यसैगरी, वैदेशिक रोजगारी आफैंमा नकारात्मक विषय होइन।

मानिसलाई आफूले चाहेको देशमा अध्ययन, काम र जीवन निर्माण गर्ने स्वतन्त्रता हुनुपर्छ। वैदेशिक रोजगारीले सीप, बचत, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र सम्पर्कको अवसर पनि दिन सक्छ। विदेशबाट फर्किएका नेपालीले पूँजी, सीप र अनुभव देशमा ल्याएर घरेलु अर्थतन्त्रमा योगदान गर्न सक्छन्।

समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब नेपाल आफ्ना नागरिकलाई विदेश पठाउन जति सक्षम हुन्छ, देशभित्र अवसर सिर्जना गर्न त्यति सक्षम हुँदैन।

यो फरक बुझ्न आवश्यक छ।

बलियो अर्थतन्त्रमा पनि ठूलो संख्यामा मानिस विदेश जान सक्छन्, तर अर्थतन्त्र नै विदेशिने मानिसमा निर्भर हुनु आवश्यक हुँदैन। नेपालले विप्रेषणबाट लाभ लिन सक्दछ र त्यसैसँगै देशभित्र उत्पादनशील रोजगारी सिर्जना गर्ने उद्योग तथा व्यवसाय पनि विस्तार गर्न सक्छ। चुनौती भनेको वैदेशिक रोजगारीलाई पलायनको बाटो मात्र नभई व्यापक आर्थिक रणनीतिको एउटा हिस्सामा बदल्नु हो।

विश्व बैंकका पछिल्ला विश्लेषणहरूले पनि घरेलु रोजगारी सिर्जना, सीप विकास, उत्पादकत्व, निर्यात, उद्यमशीलता र वैदेशिक रोजगारीबाट नेपालले प्राप्त गर्ने लाभ बढाउने सुधारमा जोड दिएका छन्।

सरकारले राष्ट्रिय श्रम आप्रवासन नीति पनि ल्याइसकेको छ। यसले वैदेशिक रोजगारी र आप्रवासन अब व्यक्तिगत निर्णय मात्र नभई महत्वपूर्ण राष्ट्रिय नीतिको विषय बनिसकेको देखाउँछ।

तर नीति मात्र बनाएर युवालाई नेपालमै बस्न प्रेरित गर्न सकिँदैन।

मानिस त्यतिबेला देशमै बस्छ, जब देशमै बस्नु आर्थिक र सामाजिक रूपमा अर्थपूर्ण हुन्छ।

यसका लागि विश्वविद्यालयबाट निस्किएको युवाले नेपालमै आफ्नो करियरको कल्पना गर्न सक्नुपर्छ। दक्ष श्रमिकले सरकारी जागिरका लागि वर्षौं कुर्नुपर्ने अवस्थाबिना सम्मानजनक आम्दानी गर्न सक्नुपर्छ। उद्यमीले अत्यधिक प्रशासनिक झन्झटबिना व्यवसाय सुरु र विस्तार गर्न सक्नुपर्छ। परिवारले आफ्ना छोराछोरीलाई दिएको शिक्षाले उनीहरूलाई केवल विदेश जानका लागि तयार पार्ने होइन, देशभित्रै अवसर दिने विश्वास गर्न सक्नुपर्छ।

त्यसैले प्रश्न नेपालले आफ्ना नागरिकलाई विदेश जानबाट रोक्नुपर्छ भन्ने होइन। त्यो सम्भव पनि छैन र उचित पनि होइन।

वास्तविक प्रश्न यो हो—के नेपाल यस्तो देश बन्न सक्छ जहाँ विदेश जानु बाध्यता नभई विकल्प होस्?

दशकौंदेखि वैदेशिक रोजगारीले नेपालका परिवारलाई देशभित्र सीमित अवसरसँग जुध्न सहयोग गर्दै आएको छ। तर देशका युवा, शिक्षित र काम गर्न सक्ने जनशक्तिले आफ्नो भविष्य क्रमशः विदेशमा मात्र देख्न थाले भने विप्रेषणलाई घरेलु आर्थिक रूपान्तरणको विकल्प मान्न सकिँदैन।

नागरिकले देशभित्रभन्दा देशबाहिर आफ्नो भविष्य स्पष्ट देख्न थालेपछि देश छोड्न सजिलो हुन्छ।

नेपालको चुनौती त्यो गणना बदल्नु हो।

लक्ष्य विमानस्थलका प्रस्थानद्वार बन्द गर्नु होइन। लक्ष्य यस्तो अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु हो, जहाँ ती ढोकासामु उभिँदा धेरै नेपालीले विदेश जाने वा नजाने निर्णय आफ्नो बाध्यताले होइन, वास्तविक छनोटका आधारमा गर्न सकून्।